Martinete và cái chết của trọng tài El Búho: khi sàn đấu độc lập không có luật

Tôi xem lại đoạn clip ba lần trước khi tắt màn hình. Không phải để nhìn cho rõ hơn, mà để chắc chắn mình không nhìn nhầm. Một trọng tài đứng giữa sàn đấu, người đàn ông được biết đến với cái tên El Búho, tên thật Gerardo Germán Pineda. Anh ta không phải đô vật. Anh ta không được huấn luyện để ngã. Vậy mà anh ta nhận trọn một cú martinete, biến thể của đòn piledriver, nơi người nhận bị quật thẳng đứng xuống đầu và cổ.

Một cái tên viết sai cũng đủ cho tôi biết rằng mình chưa đủ nghiêm khắc với chính mình. Tôi nói câu đó với chính mình khi nhìn lại sự việc này. Ở đây, người ta phạm lỗi lớn hơn cả viết sai một cái tên. Ở đây, người ta để một con người chết trên sàn đấu.

Sự việc diễn ra tại một sàn đấu độc lập ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico, do đơn vị El Patrón Espectáculos tổ chức. Một đô vật có tên Hijo de Fishman thực hiện đòn martinete. Người nhận đòn không phải một đô vật được đào tạo bài bản, mà chính là trọng tài của trận đấu. Kết quả là một cái chết, một cuộc điều tra hình sự, và một làn sóng phẫn nộ lan khắp mạng xã hội chỉ trong vài giờ.

Để hiểu vì sao sự việc này nghiêm trọng hơn một tai nạn sân đấu thông thường, phải hiểu cách lucha libre vận hành. Đây là môn đấu vật biểu diễn, nghĩa là kết quả trận đấu được sắp đặt từ trước. Không có knockout, không có bảng xếp hạng hạng cân, không có chỉ số phòng thủ cá nhân. Đô vật không bước vào sàn để thắng. Họ bước vào sàn để kể một câu chuyện. Và trong câu chuyện đó, thứ duy nhất có thật là rủi ro thể xác.

Cú martinete thuộc nhóm đòn bị kiểm soát gắt gao nhất trong làng đấu vật. Ở các giải lớn như CMLL hay AAA, đòn này bị cấm hoặc chỉ được phép sử dụng trong những điều kiện cực kỳ hạn chế. Biên độ an toàn của nó quá nhỏ. Người nhận đòn rơi thẳng xuống đầu và cổ, chỉ cần lệch vài centimet là hậu quả vĩnh viễn không thể đảo ngược.

Một đô vật được huấn luyện sẽ biết cách thu đầu, siết cổ, và phân tán lực rơi xuống lưng và vai. Đó là phản xạ được rèn hàng nghìn lần trong phòng tập. Một trọng tài không có phản xạ đó. Cơ thể anh ta không được chuẩn bị cho một cú ngã dọc. Đây là khác biệt giữa một pha diễn có kiểm soát và một tai nạn chết người.

Điểm bất thường nằm ở người nhận đòn. Trọng tài điều hành trận đấu, không tham gia vào các pha nguy hiểm. Một trọng tài nhận một cú martinete là điều gần như không có tiền lệ ở những giải đấu có quy chuẩn an toàn. Vậy mà nó đã xảy ra, ở một sàn đấu độc lập, nơi giám sát an toàn gần như bằng không.

Nhìn từ góc độ quản trị, đây là thất bại về an toàn pha diễn và phân công vai trò. Trong một môn biểu diễn, rủi ro được tạo ra hoàn toàn bởi kịch bản và thiết kế pha diễn. Người nhận đòn càng ít được huấn luyện, rủi ro càng lớn. Ở đây, người nhận đòn là một trọng tài, tức là người không có phản xạ bảo vệ cổ và đầu. Biến số quan trọng nhất của an toàn đã bị đặt sai chỗ.

Ở Mexico, đấu vật độc lập vận hành trong một vùng xám pháp lý. Các giải lớn như CMLL và AAA có quy chuẩn nội bộ, có danh sách đòn cấm, có nhân viên y tế túc trực. Ở tầng dưới, các sàn đấu độc lập và lưu động tổ chức sự kiện với nguồn lực hạn chế. Đô vật thường làm việc không hợp đồng, không bảo hiểm, không có bác sĩ võ đài. Một sự kiện ở Mineral de la Reforma là điển hình của tầng này: quy mô nhỏ, doanh thu thấp, đầu tư an toàn tối thiểu.

Tôi đã theo dõi nhiều sự kiện đấu vật độc lập ở châu Á và châu Âu, và mô thức lặp lại giống nhau. Tầng đấu vật dưới cùng luôn là nơi rủi ro cao nhất và bảo vệ thấp nhất. Không phải vì con người ở đó liều lĩnh hơn, mà vì họ không có nguồn lực để làm đúng. Một bác sĩ võ đài, một danh sách đòn cấm, một buổi tập an toàn — tất cả đều tốn tiền, và tất cả đều là thứ đầu tiên bị cắt khi ngân sách eo hẹp.

Kinh tế học của tầng đấu vật này tạo ra động lực xấu. Biên lợi nhuận mỏng khiến ban tổ chức tìm cách tạo điểm nhấn bằng những pha diễn mạo hiểm. Một cú martinete gây sốc, gây chú ý, gây tò mò cho khán giả. Chi phí cho sự mạo hiểm đó thường không được tính trước, vì nó chỉ xuất hiện khi có người chết.

Sự sụp đổ không tới từ một trận thua, mà từ những vết nứt không ai muốn soi vào. Ở đây, vết nứt là sự vắng mặt của một quy chuẩn an toàn bắt buộc. Không ai soi vào nó cho tới khi một trọng tài nằm bất động trên sàn.

Hệ quả pháp lý có thể còn lớn hơn hệ quả thể thao. Hijo de Fishman đang bị điều tra. Tương lai nghề nghiệp của anh ta giờ phụ thuộc vào kết luận của cơ quan công tố, không phụ thuộc vào bất kỳ kết quả trận đấu nào. Ban tổ chức El Patrón Espectáculos đã lên tiếng, cho biết đã sắp xếp hỗ trợ pháp lý cho đô vật đang bị điều tra, đồng thời kêu gọi sự kiềm chế từ giới truyền thông, người hâm mộ và chính những người trong nghề.

Thông báo đó đáng được đọc kỹ. Nó có hai lớp. Lớp thứ nhất là sự hỗ trợ thật lòng cho một đô vật đang ở tâm bão. Lớp thứ hai là bảo vệ thương hiệu và vị thế pháp lý của chính ban tổ chức. Khi một sự kiện độc lập trở thành tâm điểm của truyền thông quốc gia, ban tổ chức hiểu rằng mình cũng nằm trong tầm ngắm của trách nhiệm dân sự và hình sự. Việc nhanh chóng cung cấp luật sư cho đô vật vừa là nghĩa cử, vừa là chiến lược.

Lời kêu gọi không lan truyền thông tin chưa xác thực là một bước kiểm soát câu chuyện. Trong một cuộc điều tra đang diễn ra, việc tôn trọng thủ tục là hợp lý. Nhưng cùng một lời kêu gọi đó cũng có thể vô hiệu hóa nhân chứng và làm mờ trách nhiệm. Ranh giới giữa tôn trọng pháp luật và che giấu sự thật mong manh hơn người ta tưởng.

Sự việc này đã làm sống lại một cuộc tranh luận cũ trong làng đấu vật Mexico về an toàn tại các sàn đấu độc lập. Cuộc tranh luận đó chưa từng dẫn tới một quy chuẩn chung nào, phần vì không có cơ quan quản lý nào đứng ra chịu trách nhiệm. Khi không ai chịu trách nhiệm, không ai phải thay đổi.

Giờ đến phần khó nhất. Đám đông đã kết luận Hijo de Fishman có tội trước khi cơ quan điều tra kết luận bất cứ điều gì. Đoạn video lan truyền đã trở thành bản án trong mắt công chúng. Điều này dễ hiểu, vì hình ảnh một người chết trên sàn là quá sốc để chờ đợi.

Nhưng nếu đám đông đúng, bằng chứng phải chịu được sự kiểm chứng. Vấn đề là chúng ta chưa biết đòn martinete đó nằm trong kịch bản hay nằm ngoài kịch bản. Chúng ta chưa biết đó là một pha diễn được thiết kế mà thực hiện sai, hay là một hành vi tự phát. Hai kịch bản này dẫn tới hai mức trách nhiệm hoàn toàn khác nhau.

Nếu đòn đó nằm trong kịch bản, trách nhiệm thuộc về cả người thiết kế pha diễn lẫn ban tổ chức phê duyệt nó. Nếu đòn đó nằm ngoài kịch bản, trách nhiệm cá nhân của đô vật nặng hơn. Ở cả hai trường hợp, sự vắng mặt của một quy chuẩn an toàn bắt buộc là nguyên nhân gốc.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là cách phản ứng của ban tổ chức tạo ra một tình huống nhập nhằng. Họ đứng về phía đô vật, nhưng cũng là bên có khả năng bị kiện. Luật sư của ban tổ chức bảo vệ đô vật, trong khi gia đình trọng tài xấu số có thể đang chuẩn bị các yêu cầu dân sự. Một luật sư không thể đại diện cho hai bên có lợi ích xung đột.

Kỷ luật không phải là cấm đoán, mà là sự rõ ràng đến tàn nhẫn. Ở đây, sự rõ ràng cần thiết là một danh sách đòn cấm được áp dụng chung, một quy trình phê duyệt pha diễn trước khi lên sàn, và một bác sĩ võ đài túc trực ở mọi sự kiện. Những thứ đó không sang trọng, nhưng chúng phân biệt một môn thể thao với một trò đùa nguy hiểm.

Cái chết của El Búho không nên kết thúc bằng một phiên tòa rồi bị lãng quên. Nếu làng đấu vật độc lập Mexico học được điều gì từ bi kịch này, thì đó phải là một bộ quy chuẩn an toàn tối thiểu, tự nguyện nhưng có răng. Một danh sách đòn bị cấm rõ ràng. Một quy trình phê duyệt pha diễn độc lập với người biểu diễn. Và một nguyên tắc đơn giản nhất: người không được huấn luyện để ngã thì không được đặt vào vị trí phải ngã.

Tôi theo dõi võ thuật đối kháng suốt nhiều năm, và bài học lặp lại luôn giống nhau. Rủi ro chết người hiếm khi đến từ đòn đánh. Nó đến từ việc thiếu một người đủ tỉnh táo để nói không trước khi đòn đánh được tung ra. Câu hỏi còn lại là: ai trong căn phòng đó đã có thể nói không, và tại sao không ai nói?