Trọng tài El Búho tử vong sau cú martinete: vùng xám an toàn của lucha libre độc lập Mexico

Trong đoạn video lan truyền trên mạng xã hội Mexico, người trọng tài mặc áo sọc đen trắng đứng giữa võ đài, hai tay buông xuôi. Người đô vật vòng tay qua hông, nhấc bổng anh ta lên, xoay ngược đầu xuống. Khán giả trong nhà thi đấu ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, vẫn đang hò reo — kiểu hò reo mà bất cứ ai từng ngồi trong một sự kiện lucha libre đều nhận ra ngay, tiếng reo dành cho một pha đánh đẹp sắp được thực hiện. Rồi cú đánh kết thúc.

Sàn đài không rung theo cách nó vẫn rung khi một cú bump được thực hiện đúng.

Người trọng tài tên Gerardo Germán Pineda, nghệ danh El Búho — Con Cú. Anh không đứng dậy. Theo thông tin được công bố, El Búho nhận cú martinete và tử vong. Người thực hiện là đô vật Hijo de Fishman, hiện đang bị cơ quan điều tra Mexico xem xét. Đơn vị tổ chức, El Patrón Espectáculos, ra thông cáo: cử luật sư hỗ trợ Hijo de Fishman, đồng thời kêu gọi giới trong nghề, truyền thông và người hâm mộ giữ im lặng, không lan truyền những phiên bản chưa xác nhận, chờ cơ quan chức năng làm việc.

Một trọng tài chết trong võ đài. Một đô vật đối diện điều tra hình sự. Một promoter đứng ra bảo trợ pháp lý cho người của mình. Ba sự kiện đó xếp cạnh nhau kể một câu chuyện mà giới võ thuật ít khi chịu nhìn thẳng: cái chết này không xảy ra vì ai đó đánh quá mạnh.

Một cái chết được ghi lại bằng điện thoại

Lucha libre là môn đấu vật biểu diễn chuyên nghiệp của Mexico, thứ đã thành di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia này từ gần một thế kỷ trước. Người ta đeo mặt nạ, bay qua dây đài, và kết quả trận đấu được viết sẵn trong kịch bản. Toàn bộ giá trị giải trí nằm ở chỗ khán giả biết trước kết quả nhưng vẫn phải tin vào khoảnh khắc — và người biểu diễn phải làm cho khoảnh khắc đó trông thật đến mức nguy hiểm.

Cấu trúc của làng lucha libre Mexico chia làm nhiều tầng rõ rệt. Tầng trên cùng là CMLL và AAA, hai hệ thống lớn nhất, có hợp đồng truyền hình, có đội ngũ y tế, có danh mục đòn bị hạn chế và có người chịu trách nhiệm pháp lý khi sự cố xảy ra. Tầng giữa là các promotion khu vực có lịch diễn ổn định. Tầng cuối là những nhóm du đấu nhỏ, thuê nhà thi đấu theo đêm, dựng sân khấu bằng ván ép, trả tiền cho đô vật bằng tiền mặt ngay sau buổi diễn.

El Patrón Espectáculos nằm ở tầng cuối. Sự kiện diễn ra tại Mineral de la Reforma, một đô thị nhỏ sát Pachuca, thủ phủ bang Hidalgo — vùng mỏ cũ, nơi những buổi đấu vật cộng đồng vẫn là hình thức giải trí cuối tuần rẻ tiền và phổ biến. Những buổi diễn kiểu này có ngân sách vài nghìn peso, bán vé tại cổng, và sống bằng lượng khán giả quen mặt đến xem những cái tên địa phương.

El Búho không phải đô vật. Anh là trọng tài — người giữ nhịp trận đấu, đếm nhịp thoát đòn, làm cầu nối giữa khán giả và hai người biểu diễn, và trong phần lớn thời gian của sự nghiệp, đứng ở nơi ít rủi ro nhất trong võ đài. Trọng tài trong lucha libre là một nghề của sự hiện diện: có mặt đúng lúc, can thiệp đúng lúc, và hầu như không bao giờ là người nhận đòn.

Hijo de Fishman là con trai của Fishman, một cái tên có lịch sử trong làng lucha libre Mexico. Cái đuôi "Hijo de" trong nghệ danh là một dạng tài sản thừa kế nghề nghiệp: nó mở cửa vào các show, mang theo kỳ vọng của khán giả, và đặt người mang nó vào áp lực phải tạo ra khoảnh khắc đáng nhớ để chứng minh mình xứng với cái tên.

Sự việc xảy ra trong một pha đánh mà theo mô tả, đô vật thực hiện một đòn nguy hiểm lên trọng tài. Đoạn video lan truyền nhanh hơn bất kỳ thông cáo nào. Cơ quan chức năng mở điều tra. El Patrón Espectáculos phát thông cáo, trong đó có ba nội dung: xác nhận sự việc, thông báo đã cử luật sư đồng hành cùng Hijo de Fishman trong suốt quá trình điều tra, và kêu gọi sự thận trọng — không phán xét, không lan truyền phiên bản chưa kiểm chứng, tôn trọng gia đình nạn nhân và các đại diện pháp lý của họ.

Đó là toàn bộ những gì được xác nhận. Phần còn lại — ai thiết kế pha đánh, ai phê duyệt, có bác sĩ tại chỗ hay không, có bảo hiểm hay không, trọng tài có được huấn luyện để nhận đòn hay không — đều chưa có câu trả lời chính thức. Và chính khoảng trống đó mới là thứ đáng nói.

Khi kết quả đã được viết trước, mọi câu hỏi về sức mạnh đều vô nghĩa

Tôi đã xem hàng trăm giờ băng lucha libre, từ những trận kinh điển của CMLL đến những buổi diễn được quay bằng một chiếc điện thoại đặt trên ghế khán giả. Và tôi học được một điều mà giới phân tích võ thuật châu Á hiếm khi chịu thừa nhận: khi bạn ngồi trước một trận đấu có kịch bản, mọi khung phân tích bạn mang theo từ quyền anh, MMA hay muay thái đều sụp đổ cùng lúc.

Không có tỷ lệ thắng. Không có chỉ số phòng thủ takedown. Không có bảng xếp hạng hạng cân. Không có tỷ lệ knockout. Người thắng đã được chọn từ trước buổi diễn, đôi khi từ trước cả tuần. Một đô vật có thể thua mười trận liên tiếp và vẫn là ngôi sao lớn nhất của promotion, vì giá trị của anh ta nằm ở khả năng bán vé, không nằm ở kết quả.

Trong một bộ môn mà kết quả đã được viết trước, rủi ro không đến từ đối thủ — nó đến từ người thiết kế pha đánh.

Đây là điểm khác biệt căn bản mà phần lớn độc giả thể thao bỏ qua khi đọc tin về một cái chết trong võ đài biểu diễn. Với quyền anh hay MMA, câu hỏi đúng là: ai mạnh hơn, ai đánh tốt hơn, ai chịu đòn tốt hơn. Với lucha libre, câu hỏi đúng là: ai thiết kế pha đánh này, ai phê duyệt nó, người nhận đòn có đủ điều kiện để nhận nó không, và nếu sai thì ai chịu trách nhiệm.

Toàn bộ rủi ro trong một trận đấu biểu diễn là rủi ro nhân tạo. Nó được sản xuất. Một pha đánh nguy hiểm không tự nhiên xuất hiện giữa võ đài — nó được nghĩ ra trong phòng thay đồ, được tập dượt, được thống nhất bằng ám hiệu, và được thực hiện với giả định rằng cả hai bên đều biết mình đang làm gì. Khi giả định đó sai, tai nạn xảy ra không phải vì vận đen. Nó xảy ra vì một mắt xích trong chuỗi quyết định đã bị bỏ qua.

Với El Búho, mắt xích bị bỏ qua nằm ở vị trí của chính anh trong pha đánh.

Giải phẫu cú martinete

Martinete là một biến thể của piledriver trong lucha libre. Cơ chế rất đơn giản và cũng rất tàn nhẫn: người thực hiện kẹp đầu hoặc cổ đối phương giữa hai chân, nhấc bổng lên, rồi hạ thẳng trục xuống sao cho đỉnh đầu hoặc vùng cổ trên của người nhận tiếp đất trước. Người nhận đòn không có tay để đỡ. Toàn bộ lực dồn vào cột sống cổ.

Đó là lý do martinete nằm trong danh sách hạn chế hoặc bị cấm ở hầu hết các promotion lớn. Ở những nơi vẫn cho phép, nó đi kèm một bộ điều kiện ngầm: người nhận phải là đô vật có kinh nghiệm, đã được huấn luyện cách thu mình, cách đặt tay, cách xoay vai ở phần nghìn giây cuối để lực phân tán sang lưng thay vì dồn vào đỉnh đầu. Trong đấu vật biểu diễn, người nhận đòn không bị đánh — người nhận đòn tự cứu mình bằng kỹ thuật, và người thực hiện có trách nhiệm tạo ra khoảng trống đủ để người kia cứu mình.

Một cú martinete đúng kỹ thuật trông như thảm họa và cảm giác như một cú xóc nhẹ. Một cú martinete sai kỹ thuật trông gần như giống hệt và cảm giác như bị xe tải cán qua.

Sự khác biệt giữa hai thứ đó không nằm ở lực. Nó nằm ở người nhận.

Người nhận đòn không được huấn luyện để nhận đòn

Đây là điểm mấu chốt của toàn bộ câu chuyện, và là thứ khiến vụ việc ở Hidalgo khác với một tai nạn nghề nghiệp thông thường.

Trọng tài không tập ngã. Trọng tài không tập thu mình khi bị nhấc lên. Trọng tài không có phản xạ đặt tay đúng vị trí trong khoảng thời gian mà mắt thường không nhìn thấy. Nghề của họ là đứng ngoài, quan sát, đếm nhịp. Cơ thể họ không được xây dựng cho cú bump.

Cú martinete không giết El Búho. Việc một người không được huấn luyện để nhận đòn bị đặt vào vị trí nhận đòn mới giết anh ta.

Trong đấu vật biểu diễn, chuyện trọng tài bị kéo vào các pha đánh không phải chưa từng có. Đó là một mô-típ quen thuộc: trọng tài bị hất văng, trọng tài bị đánh lén, trọng tài bị cuốn vào một tình huống hài hước để khán giả cười. Nhưng những pha đó được thiết kế ở mức va chạm nhẹ, có đệm, có góc quay che, và có người nhận biết mình sẽ nhận gì.

Một cú martinete là đẳng cấp hoàn toàn khác. Nó là đòn nặng nhất trong nhóm đòn nặng nhất. Đặt nó lên một người chưa từng tập nhận nó là đặt một người chưa từng lái xe vào ghế lái ở tốc độ cao nhất.

Có hai khả năng, và cả hai đều dẫn tới cùng một kết luận về trách nhiệm.

Khả năng thứ nhất: pha đánh được thiết kế từ đầu, trọng tài được thông báo và đồng ý. Khi đó lỗi nằm ở khâu đánh giá rủi ro — người phê duyệt đã cho phép một người không đủ điều kiện nhận một đòn nằm trong danh mục hạn chế.

Khả năng thứ hai: pha đánh không nằm trong kịch bản, hoặc đã bị thực hiện sai lệch so với thống nhất. Khi đó lỗi nằm ở khâu kiểm soát — một đô vật tự quyết định làm điều không ai cho phép, trên một người không chuẩn bị.

Cả hai khả năng đều dẫn tới cùng một câu hỏi mà cơ quan điều tra đang phải trả lời: ai chịu trách nhiệm cho việc một trọng tài đứng ở vị trí đó, vào thời điểm đó, với tư thế đó.

Kinh tế học của một buổi diễn không có bảo hiểm

Để hiểu vì sao một pha đánh như vậy được phép tồn tại, cần nhìn vào cấu trúc kinh tế của tầng đáy lucha libre Mexico.

Một buổi diễn độc lập ở cấp huyện thu vài nghìn peso từ bán vé tại cổng, cộng thêm một ít từ bán đồ uống và ảnh lưu niệm. Chi phí gồm tiền thuê nhà thi đấu, tiền dựng sân khấu, tiền trả cho đô vật, tiền trọng tài, tiền âm thanh. Phần còn lại là thu nhập của promoter, và nó thường không đủ để gọi là lương.

Trong bảng chi phí đó, không có dòng nào cho bảo hiểm tai nạn. Không có dòng nào cho bác sĩ tại chỗ. Không có dòng nào cho xe cứu thương đỗ ngoài cổng. Những thứ đó tồn tại ở CMLL hay AAA vì họ có hợp đồng truyền hình và nhà tài trợ doanh nghiệp; ở tầng du đấu, chúng bị coi là chi phí không cần thiết cho tới khi có người chết.

Nền kinh tế đó tạo ra một hệ khuyến khích rất cụ thể. Đô vật độc lập Mexico thường làm việc không hợp đồng, không bảo hiểm, không có chế độ nghỉ dưỡng chấn thương. Thu nhập của họ phụ thuộc vào việc được đặt lịch, và được đặt lịch phụ thuộc vào việc khán giả có nhớ mặt họ hay không. Cách duy nhất để được nhớ trong một buổi diễn mà khán giả đã xem hàng trăm buổi tương tự là làm một thứ gì đó chưa ai làm.

Cái vòng lặp đó — thu nhập thấp, không an sinh, cần nổi bật, phải làm liều — không phải đặc sản của Mexico. Nó là cấu trúc chung của mọi nền võ thuật biểu diễn và võ thuật thi đấu ở tầng thấp, ở bất kỳ quốc gia nào. Nhưng ở một nơi mà mức giám sát gần bằng không, vòng lặp đó không có phanh.

Khoảng trống quản trị

Ở quyền anh chuyên nghiệp, có ủy ban thể thao cấp bang hoặc cấp quốc gia cấp phép, xếp hạng, và đình chỉ vận động viên sau khi bị knockout. Ở MMA, có bộ luật thống nhất quy định việc khám sức khỏe trước trận, đình chỉ y tế bắt buộc, và thẩm quyền của bác sĩ tại võ đài. Ở muay thái, có các hiệp hội và liên đoàn quy định hạng cân, số hiệp, và điều kiện dừng trận.

Lucha libre độc lập Mexico không có cơ chế tương đương.

Không có cơ quan cấp phép cho đô vật. Không có danh mục đòn cấm được áp dụng chung. Không có yêu cầu bắt buộc về bác sĩ tại võ đài. Không có thủ tục phê duyệt pha đánh trước buổi diễn. Không có hệ thống báo cáo sự cố để ngành học từ sai lầm của chính mình.

Lucha libre độc lập Mexico vận hành như một thị trường không có cơ quan quản lý, không có danh mục đòn cấm, và không có bác sĩ tại võ đài.

Điều đó có nghĩa là mọi tiêu chuẩn an toàn ở tầng này đều mang tính tự nguyện, và mọi tiêu chuẩn tự nguyện đều có xu hướng bị hạ thấp khi cạnh tranh về giá. Promoter nào thuê bác sĩ sẽ có chi phí cao hơn promoter không thuê. Đô vật nào từ chối nhận đòn nặng sẽ ít được đặt lịch hơn người chấp nhận. Trong một thị trường không có trọng tài quản lý, bên chịu rủi ro luôn là bên yếu thế nhất trong hợp đồng.

Và bên yếu thế nhất trong một buổi diễn lucha libre độc lập không phải đô vật chính. Đó là người trọng tài, người không có tên trên poster, không có tiếng nói trong việc thiết kế pha đánh, và không có lý do nghề nghiệp nào để từ chối một yêu cầu từ người trả tiền cho mình.

Thông cáo của El Patrón Espectáculos: hai lớp nghĩa

Thông cáo của El Patrón Espectáculos là một văn bản đáng đọc kỹ, vì nó vừa là hành động tử tế vừa là hành động phòng vệ.

Lớp nghĩa thứ nhất rất rõ: đơn vị tổ chức cử luật sư đồng hành cùng Hijo de Fishman trong quá trình điều tra. Với một đô vật độc lập không có khả năng tự thuê luật sư giỏi, đây là hỗ trợ có giá trị thực tế lớn. Nó cho thấy promoter không quay lưng với người của mình khi sự việc vượt khỏi phạm vi võ đài.

Lớp nghĩa thứ hai tinh tế hơn. Đơn vị tổ chức kêu gọi giới trong nghề, truyền thông và người hâm mộ không lan truyền những phiên bản chưa được xác nhận, tôn trọng gia đình nạn nhân, chờ cơ quan chức năng kết luận. Về mặt nguyên tắc, đây là yêu cầu hoàn toàn chính đáng trong một vụ việc đang được điều tra. Về mặt chiến lược, đây là bước kiểm soát câu chuyện: làm chậm tốc độ lan truyền của video, hạ nhiệt phán xét công luận, và giành lại quyền dẫn dắt diễn ngôn từ tay những người quay điện thoại.

Có một chi tiết đáng chú ý trong thông cáo: không có bất kỳ cam kết nào về việc rà soát quy trình an toàn, không có thông báo đình chỉ đô vật, không có tuyên bố tạm dừng tổ chức sự kiện, không có đề cập tới bảo hiểm hay hỗ trợ tài chính cho gia đình trọng tài. Một thông cáo khủng hoảng đầy đủ thường có ít nhất một trong những nội dung đó. Thông cáo này chọn cách nói về trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm truyền thông, không nói về trách nhiệm vận hành.

Việc promoter đứng ra bảo trợ pháp lý cho đô vật cũng tạo ra một cấu trúc lợi ích đáng lưu tâm: luật sư do đơn vị tổ chức cử tới bảo vệ đô vật, trong khi đơn vị tổ chức cũng là bên có thể bị gia đình nạn nhân khởi kiện dân sự. Hai bên có chung một mối quan tâm là giảm nhẹ mô tả về sự tắc trách hệ thống — và đó là điều mà một luật sư giỏi sẽ biết cách xử lý trong các bản khai.

Điều này không có nghĩa là promoter che đậy. Nó có nghĩa là bất kỳ ai theo dõi vụ việc nên đọc thông cáo như một văn bản hai đích: vừa là sự hỗ trợ, vừa là sự phòng vệ.

Video lan truyền như một bản án

Đoạn video là bằng chứng quan trọng nhất và cũng là thẩm phán tệ nhất trong vụ việc này.

Về mặt bằng chứng, nó cho thấy diễn biến cơ học của sự việc: tư thế, tốc độ, góc tiếp đất, phản ứng sau đó. Cơ quan điều tra gần như chắc chắn sẽ dùng nó. Về mặt công luận, nó tạo ra một bản án tức thời trước khi bất kỳ kết luận pháp lý nào được đưa ra.

Người xem thấy một người đàn ông bị nhấc lên và thả xuống đất. Trong vòng vài giây, bộ não tự động gán tội. Không ai trong số hàng triệu người xem biết pha đánh đó được thống nhất thế nào trong phòng thay đồ, trọng tài đã đồng ý ra sao, đô vật có thực hiện đúng như đã bàn hay không, và liệu có ai ở đó có thẩm quyền dừng nó lại hay không.

Đó là lý do tôi luôn viết chậm lại khi có một đoạn video giết người lan truyền. Trong nghề của tôi, có một nguyên tắc: hình ảnh cho bạn biết chuyện gì đã xảy ra, không cho bạn biết vì sao nó xảy ra. Hai câu hỏi đó cách nhau bằng cả một cuộc điều tra.

So sánh: quyền anh, MMA và muay thái có gì mà lucha libre độc lập không có

Tôi từng ngồi ở nhiều võ đài khác nhau, ở nhiều quốc gia khác nhau, và thứ tôi luôn kiểm tra đầu tiên không phải là hai võ sĩ trên đài.

Tôi kiểm tra góc khán đài xem có xe cứu thương không. Tôi kiểm tra xem có bác sĩ đứng cạnh sàn không. Tôi để ý xem có ai đó cầm hồ sơ y tế của võ sĩ không. Ở những sự kiện tôi từng dự, xe cứu thương luôn đỗ ở góc khán đài, và đó là thứ đầu tiên tôi nhìn trước khi nhìn vào bảng điểm.

Những thứ đó tồn tại vì có luật bắt buộc. Quyền anh chuyên nghiệp có đình chỉ y tế sau knockout, có khám sức khỏe trước trận, có bác sĩ có quyền dừng trận bất kể khán giả muốn gì. MMA có bộ luật thống nhất với các mốc thời gian đình chỉ cụ thể. Muay thái ở nhiều nơi có hội đồng y tế riêng cho từng sự kiện.

Lucha libre độc lập không có gì trong số đó. Không phải vì người trong nghề không biết, mà vì không có ai bắt buộc họ phải biết.

Sự khác biệt này không nằm ở mức độ nguy hiểm của môn thể thao. Một cú đấm vào đầu trong quyền anh chuyên nghiệp, xét về tổn thương thực tế, nguy hiểm không kém một cú martinete. Sự khác biệt nằm ở chỗ quyền anh có một hệ thống được thiết kế để giới hạn thiệt hại, còn lucha libre độc lập thì không.

Nhìn từ Việt Nam

Câu chuyện ở Hidalgo có một phiên bản gần gũi hơn với người đọc Việt Nam, và tôi nghĩ nó đáng được nói ra.

Trong năm năm bám theo các sự kiện võ thuật ở trong nước, tôi chứng kiến một sự trưởng thành rất nhanh của thị trường: từ những buổi giao lưu tự phát tới các sự kiện có nhà tài trợ, có truyền hình, có hợp đồng. Nhưng tôi cũng chứng kiến điều mà bất kỳ thị trường mới nổi nào cũng trải qua: tốc độ tăng trưởng của sự kiện luôn nhanh hơn tốc độ xây dựng tiêu chuẩn.

Một sự kiện có thể được dựng trong sáu tuần. Một bộ tiêu chuẩn an toàn cần ba năm, và cần một người có thẩm quyền ký vào nó.

Khoảng cách đó chính là nơi tai nạn sinh ra. Ở Mexico, khoảng cách đó đã bị lấp bằng một cái chết. Câu hỏi dành cho những thị trường trẻ hơn là: họ muốn lấp nó bằng gì.

Cấm martinete là câu trả lời dễ và sai

Sau mỗi tai nạn kiểu này, phản ứng đầu tiên của công luận luôn giống nhau: cấm đòn đó đi. Đưa martinete vào danh mục cấm, ký giấy, hết chuyện.

Tôi cho rằng đó là cách đọc sai vấn đề, và tôi sẵn sàng nói điều này dù nó khiến nhiều người khó chịu.

Nếu martinete là nguyên nhân, thì mọi đô vật từng nhận nó trong ba mươi năm qua đều đã chết. Họ không chết. Họ nhận nó vì họ được huấn luyện để nhận nó, với người thực hiện được huấn luyện để thực hiện nó, trong một pha đánh được thống nhất trước. Cái đã giết El Búho là việc anh ta đứng ở sai vị trí trong một chuỗi phân công, và không có ai ở đó đủ thẩm quyền hoặc đủ hiểu biết để nói từ không.

Cấm một đòn cụ thể là biện pháp dễ bán cho công luận nhất và dễ lách nhất trong thực tế. Đô vật sẽ đổi tên đòn, đổi góc thực hiện, đổi cách trình bày. Trong khi đó, gốc rễ của vấn đề vẫn còn nguyên: không có ai kiểm tra người nhận đòn có đủ điều kiện nhận hay không.

Ba biện pháp sau khó bán hơn nhưng hiệu quả hơn nhiều. Một: quy định người nhận đòn trong bất kỳ pha đánh nguy hiểm nào phải là đô vật đã được huấn luyện và đăng ký. Hai: yêu cầu phê duyệt trước với mọi pha đánh có tiếp xúc vùng đầu và cổ. Ba: có bác sĩ tại võ đài và có quy trình dừng sự kiện ngay lập tức.

Cả ba đều cần tiền. Và đó là lý do chúng không tồn tại.

Cũng cần nói thêm một điều mà tôi có thể sai: nếu kết quả điều tra cho thấy Hijo de Fishman tự ý thực hiện một đòn không có trong kịch bản, thì câu chuyện không còn là chuyện hệ thống nữa. Nó là chuyện cá nhân, và mọi phân tích cấu trúc ở trên trở thành một cách né tránh trách nhiệm. Tôi để ngỏ khả năng đó, vì dữ kiện hiện có chưa đủ để loại trừ nó.

Một hot-take không bao giờ là câu trả lời. Nó là cú đá để người khác thèm tranh cãi. Và trong vụ việc này, thứ đáng tranh cãi không phải là cú đánh. Nó là câu hỏi vì sao một trọng tài lại đứng ở đó.

Điều tôi sẽ theo dõi

Tôi đưa ra một dự đoán có thể kiểm chứng được, để sau này không ai nói tôi nói suông.

Trong mười hai tháng tới, sẽ có ít nhất một trong hai kịch bản xảy ra. Hoặc làng lucha libre độc lập Mexico sẽ công bố một bộ tiêu chuẩn an toàn tự nguyện — danh mục đòn hạn chế, yêu cầu bác sĩ tại võ đài, quy trình phê duyệt pha đánh — dưới áp lực của vụ việc này và của chính các promoter muốn bảo vệ mình trước kiện tụng. Hoặc sẽ không có gì thay đổi, và trong vòng hai đến ba năm tới, một sự kiện tương tự ở một đô thị nhỏ khác của Mexico sẽ lại kết thúc bằng một cái chết được ghi bằng điện thoại.

Người ta nhớ tôi vì cú nổ, nhưng tôi nhớ mình vì cú cúi xuống viết. Và cúi xuống viết về một trọng tài không ai biết tên, chết trong một buổi diễn không ai xem, là cách tôi trả phần nợ mà nghề này nợ những người đứng ở rìa võ đài.