Sau tiếng còi: Nhịp thở của võ thuật Việt Nam

Tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy trong một nhà thi đấu nhỏ ở TP.HCM, và thứ khiến tôi chú ý không phải là cú đá hạ gục vừa kết thúc trận đấu. Đó là khoảng lặng sau tiếng còi. Trọng tài giơ tay tuyên bố, người thắng bước xuống góc đài, còn người thua đứng lại một mình. Hai nghìn khán giả nín thở. Người võ sĩ trẻ cúi xuống nhìn đôi bàn tay đang run, rồi ngẩng lên nhìn về phía khán đài như thể đang tìm một khuôn mặt cụ thể nào đó. Không ai đêm hôm ấy nhớ tên anh sau khi rời khỏi nhà thi đấu. Nhưng có một điều tôi mang theo suốt nhiều tháng: bốn giây khán đài nín thở ấy nói nhiều về võ thuật Việt Nam hơn bất kỳ bảng thành tích nào. Ở tuổi 52, sau ba thập kỷ viết về võ thuật cho các thị trường châu Á, tôi đã học được một điều mà máy quay không bao giờ chiếu. Các giải đấu võ thuật Việt Nam đang bùng nổ về số lượng sự kiện. Các phòng tập mọc lên ở khắp các quận nội thành. Các nền tảng mạng xã hội tràn ngập những đoạn clip mười lăm giây về các cú đá xoay người đẹp mắt. Nhưng phía sau ánh đèn, phía sau hàng triệu lượt xem, có một tầng lớp võ sĩ và những người làm nghề thầm lặng đang giữ cho bộ môn này đứng vững. Chính họ là những người ít được nhắc đến nhất. Người ta nhớ cú hạ gục, tôi nhớ cái cách khán đài thở. Trong nhiều năm theo các sự kiện khắp Đông Nam Á, tôi nhận ra rằng một khán đài im lặng vì sốc và một khán đài im lặng vì choáng ngợp là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Nhịp thở của đám đông là một chỉ số tâm lý mà không có bảng thống kê nào đo được. Khi võ sĩ gục xuống và cả nhà thi đấu cùng nín thở, đó là lúc bộ môn võ thuật chạm đến bản năng nguyên thủy nhất của con người. Khi tiếng vỗ tay bùng lên như một cơn sóng, đó là lúc bản năng ấy được xoa dịu. Chỉ có người ngồi đủ lâu ở hiện trường mới cảm nhận được sự khác biệt này. Berlin không dạy tôi võ thuật. Nó dạy tôi cách im lặng sau tiếng còi. Việt Nam có một nền tảng võ thuật truyền thống phong phú, từ Vovinam cho đến các môn phái cổ truyền. Trong khoảng ba năm trở lại đây, làn sóng võ thuật tổng hợp chuyên nghiệp đã tạo ra một tầng lớp võ sĩ mới. Các sự kiện tại Hà Nội và TP.HCM thu hút hàng nghìn khán giả đến sân, và hàng triệu lượt xem trực tuyến. Những võ sĩ như Trương Đình Hoàng hay Nguyễn Thị Tâm đã cho thấy người Việt có thể đứng trên đấu trường quốc tế. Nhưng phần lớn những người tập luyện hôm nay vẫn chưa thể sống hoàn toàn bằng nghề đánh đấm. Họ vừa tập luyện, vừa dạy học, vừa làm thêm. Thứ giữ họ lại với sàn đấu nằm ở một niềm tin rằng bộ môn này đang lớn lên và họ là một phần của nó, chứ không nằm ở tiền thưởng. Thứ đầu tiên người ngoài không thấy là kinh tế. Tôi đã ngồi tính toán với một vài người quản lý võ sĩ ở Hà Nội. Một võ sĩ trẻ mới vào nghề có thể nhận được vài triệu đồng cho một trận đấu trên sàn chuyên nghiệp. Sau khi trừ chi phí tập luyện, dinh dưỡng, y tế và đi lại, phần còn lại thường không đủ để trang trải cuộc sống. Một số võ sĩ phải làm thêm nghề bảo vệ, dạy học, hoặc bán hàng để có tiền sinh hoạt trong khi vẫn tập luyện mỗi ngày. Có người phải chọn giữa việc theo nghiệp võ và việc lo cho gia đình. Rất ít người có thể chọn cả hai. Vậy mà rất nhiều người vẫn lao vào. Họ đến với sàn đấu không phải vì hợp đồng, mà vì một thứ mà các nhà tổ chức quảng cáo gọi là cơ hội và các võ sĩ gọi là đời mình. Phía sau những đoạn clip lan truyền là cả một quá trình xây dựng nền tảng. Một cú đá xoay người đẹp mắt có thể được quay lại và chia sẻ hàng trăm nghìn lần. Nhưng thứ quyết định một võ sĩ có trụ được qua ba hiệp hay không lại là những điều cơ bản: tư thế thủ, nhịp thở, khả năng giữ khoảng cách, và sức bền tinh thần khi cơ thể đã cạn kiệt. Tôi đã xem hàng trăm trận đấu ở châu Á, và phần lớn các trận thua không đến từ những đòn đẹp. Chúng đến từ sự mệt mỏi. Một võ sĩ mất đi khả năng phòng thủ không phải vì đối thủ quá giỏi, mà vì chính anh ta đã hết hơi từ hiệp thứ ba. Trong số những người tôi gặp, có những võ sĩ đến phòng tập lúc năm giờ sáng, dạy học sinh đến trưa, rồi quay lại tập vào buổi tối. Họ không có người đại diện, không có tài trợ, không có tên trên các bảng xếp hạng lớn. Họ tồn tại vì một lý do duy nhất: nếu họ dừng lại, sẽ có một khoảng trống mà không ai lấp được. Người ta nhớ người chiến thắng, nhưng bộ môn này đứng vững nhờ những người chưa từng được nhắc tên. Có một khía cạnh mà ngành võ thuật Việt Nam vẫn còn non trong việc xử lý: sức khỏe dài hạn của võ sĩ. Những chấn thương đầu, những lần giảm cân cấp tốc, những trận đấu diễn ra quá dày đều để lại dấu vết mà nhiều năm sau mới lộ ra. Tôi từng phỏng vấn một cựu võ sĩ ở Đông Nam Á, người đã giải nghệ ở tuổi ba mươi vì chứng đau đầu mãn tính. Anh ấy nói với tôi một câu mà tôi không thể quên: sàn đấu trả cho anh bằng hiện tại, nhưng lấy đi của anh bằng tương lai. Các tổ chức ở Việt Nam cần những quy trình y tế nghiêm ngặt hơn, cho sự an toàn của võ sĩ và cho sự tồn tại lâu dài của chính bộ môn. Hệ sinh thái phòng tập ở Việt Nam đang thay đổi nhanh. Ở các thành phố lớn, có những phòng tập được trang bị tốt, có huấn luyện viên nước ngoài, có chương trình dinh dưỡng và phục hồi. Nhưng ở các tỉnh, phần lớn các phòng tập vẫn dựa vào một vài người thầy tận tụy, thiếu thốn cả thiết bị lẫn kiến thức y khoa thể thao. Khoảng cách này tạo ra một hệ thống hai tầng: những võ sĩ ở trung tâm có cơ hội phát triển, còn những võ sĩ ở tỉnh phải tự tìm đường. Bộ môn nào cũng từng trải qua giai đoạn này. Nhật Bản mất vài thập kỷ để xây dựng hệ thống võ thuật của mình. Hàn Quốc và Thái Lan cũng vậy. Việt Nam đang ở giai đoạn đầu, và điều đó có nghĩa là những người đến sớm sẽ phải chịu nhiều thiệt thòi nhất. Nền tảng nghiệp dư là thứ quyết định sự phát triển của một quốc gia trong môn võ thuật. Nhìn vào các trường học, các câu lạc bộ địa phương, các giải đấu trẻ, ta thấy hàng nghìn đứa trẻ đang tập những động tác cơ bản mà không hề biết rằng một ngày nào đó chúng có thể đứng trên sàn đấu lớn. Nếu nền tảng ấy không được chăm sóc, mọi nỗ lực xây dựng hình ảnh ở tầng chuyên nghiệp sẽ chỉ là những tòa nhà không có móng. Tôi đã thấy điều này ở nhiều quốc gia Đông Nam Á: một vài giải đấu hào nhoáng xuất hiện, thu hút sự chú ý trong hai năm, rồi biến mất khi tiền tài trợ cạn. Thứ còn lại sau đó là những võ sĩ không có nơi để thi đấu và những học trò không có người dẫn dắt. Ở tầng tổ chức, các giải đấu chuyên nghiệp ở Việt Nam đang cố gắng xây dựng thương hiệu và giữ chân võ sĩ. Thách thức lớn nhất là tiền. Muốn giữ võ sĩ, giải đấu phải trả đủ để họ không phải đi làm nghề khác. Muốn trả đủ, giải đấu phải có doanh thu từ bản quyền truyền hình, tài trợ và vé. Nhưng thị trường võ thuật Việt Nam vẫn còn nhỏ so với nhu cầu. Các hợp đồng tài trợ cá nhân vẫn còn hiếm. Phần lớn các võ sĩ phải dựa vào sự hỗ trợ từ gia đình hoặc từ những người thầy của họ. Một nền võ thuật chuyên nghiệp thật sự chỉ hình thành khi một võ sĩ có thể sống bằng nghề đánh đấm mà không phải lo nghĩ về bữa ăn ngày mai. Một số võ sĩ giỏi nhất đã tìm cách ra nước ngoài thi đấu, nơi hợp đồng tốt hơn và cơ hội lớn hơn. Đây là bài toán mà mọi nền võ thuật đang phát triển đều phải đối mặt. Khán giả Việt Nam yêu võ thuật theo một cách rất riêng. Họ đến không chỉ để xem ai thắng. Họ đến để cảm nhận sự hồi hộp khi hai võ sĩ đứng đối diện nhau trong hiệp đầu tiên. Nhưng truyền thông lại thường chỉ tập trung vào kết quả cuối cùng: những tiêu đề giật gân về các trận thua, những lùm xùm ngoài sàn đấu, những bê bối của các ngôi sao mạng xã hội. Điều này tạo ra một vòng lặp, trong đó khán giả xem clip, truyền thông làm clip, và những người làm nghề thật sự ngày càng ít được nhắc đến. Tôi từng chứng kiến một huấn luyện viên ở Hà Nội lặng lẽ dọn dẹp phòng tập sau khi học trò của ông bị loại ở vòng đầu. Không ai phỏng vấn ông. Nhưng chính ông là người sẽ dạy cho học trò ấy cách trở lại. Ở đây tôi sẽ nói một điều có thể khiến nhiều người khó chịu. Có một niềm tin phổ biến rằng võ thuật Việt Nam sẽ sớm sản sinh ra những nhà vô địch thế giới, và rằng con đường đến đó là các giải đấu chuyên nghiệp ngày càng nhiều hơn, tiền thưởng ngày càng lớn hơn, các đoạn clip lan truyền ngày càng bắt mắt hơn. Tôi không tin vào điều đó. Nhìn vào lịch sử của các quốc gia đã thành công, con đường đến đỉnh cao không bắt đầu từ những sự kiện hào nhoáng. Nó bắt đầu từ các phòng tập ở tỉnh lẻ, từ những huấn luyện viên kiên nhẫn dạy một đứa trẻ mười tuổi cách giữ thăng bằng, từ một nền tảng nghiệp dư đủ rộng để nuôi dưỡng tài năng trước khi đưa họ lên sàn chuyên nghiệp. Điều mà ngành này cần nhất lúc này có lẽ không phải là thêm một sự kiện lớn, mà là một chương trình đào tạo huấn luyện viên bài bản, một hệ thống y tế thể thao nghiêm túc, và một cách nhìn nhận đúng mức về những người làm nghề phía sau. Một võ sĩ chỉ có thể trở thành ngôi sao nếu có một nền tảng đủ vững để đỡ lấy anh ta khi anh ta rời sàn đấu. Nếu không, chúng ta sẽ chỉ tạo ra những người nổi tiếng trong mười lăm giây và những người bị bỏ quên trong mười lăm năm sau đó. Cuộc nổi loạn lớn nhất của bộ môn này sẽ không đến từ những cú đá đẹp mắt, mà từ việc giữ được nhịp thở đều đặn giữa một thời đại ồn ào. Nhiều tháng sau đêm ở nhà thi đấu nhỏ ấy, tôi vẫn nghĩ về người võ sĩ trẻ đứng một mình trên sàn. Có thể anh sẽ không bao giờ trở thành ngôi sao. Có thể anh sẽ giải nghệ sau vài năm, trở về với một công việc khác và một cơ thể đầy vết tích. Nhưng trong bốn giây khán đài nín thở, anh đã cho tôi thấy điều mà bảng thành tích không bao giờ nói được: bộ môn võ thuật tồn tại nhờ những người dám đứng lại sau tiếng còi. Tương lai của võ thuật Việt Nam sẽ không được quyết định bởi những đoạn clip lan truyền, mà bởi việc liệu có ai đó đủ kiên nhẫn đứng đợi người võ sĩ trẻ kia khi anh bước xuống khỏi sàn đấu hay không.