Sàn đài không người ghi chép: Khoảng trống dữ liệu của võ thuật Việt Nam

Có một đêm ở nhà thi đấu tỉnh Bình Dương, tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư tính từ sàn đài, và chứng kiến một trận đấu kết thúc mà không ai thống nhất được nó kết thúc thế nào. Hiệp ba, võ sĩ trẻ người Tây Ninh gục xuống sau một cú đá tạt vào thái dương. Trọng tài cho dừng. Nhưng trên đường về, ba nhóm người ngồi ba góc khán đài kể lại ba phiên bản: một bên nói đó là knockout, một bên nói đó là hết giờ, một bên nói võ sĩ tự xin nghỉ. Sáng hôm sau, trên mạng xã hội, không ai tìm được một bảng điểm chính thức. Không có băng ghi hình toàn trận. Không có biên bản giám định. Cái duy nhất còn lại là ký ức của khoảng hai nghìn người, mỗi người nhớ một kiểu.

Tôi kể lại chuyện này không phải để chỉ trích ban tổ chức đêm đó. Tôi kể vì nó là một mẫu số chung. Đêm hôm ấy, khi tôi mở cuốn sổ của mình ra để ghi lại tên võ sĩ, quê quán, thành tích trước trận, tôi nhận ra mình đang ghi những dữ liệu mà chính ban tổ chức cũng không có. Tôi đã theo dõi các trận đấu võ thuật ở Việt Nam trong gần một thập kỷ, và điều tôi học được không nằm ở những cú đá đẹp. Nó nằm ở chỗ: chúng ta đang xây một nền võ thuật trên một nền móng không có giấy tờ. Và cái thiếu thốn ấy, đến một lúc nào đó, sẽ không còn là chuyện của riêng ai.

Võ thuật Việt Nam đang lớn rất nhanh ở phần nổi, nhưng phần chìm — hệ thống dữ liệu, hồ sơ thi đấu, theo dõi thể trạng — gần như vẫn là một khoảng trắng. Đó là điều tôi muốn nói trong bài viết này, và tôi sẽ nói nó bằng chính những gì tôi đã chứng kiến, chứ không bằng những con số tôi không có quyền trích dẫn.

Hãy bắt đầu từ bối cảnh. Trong khoảng bảy, tám năm trở lại đây, số lượng sự kiện võ thuật có khán giả trả tiền ở Việt Nam tăng lên theo cấp số. Các giải MMA nghiệp dư mọc ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ. Các sàn boxing chuyên nghiệp bắt đầu có nhà tài trợ doanh nghiệp. Các giải Muay, các sàn kickboxing, các cuộc thi võ cổ truyền có truyền hình trực tiếp. Ở Bình Dương — nơi tôi sống — một sàn đấu trong nhà có thể bán hết vé cho một đêm gồm mười trận trong vòng vài ngày. Đó là tin tốt. Nhưng đi kèm với nó là một hệ quả ít ai để ý: khi tốc độ tăng trưởng vượt qua tốc độ thể chế hóa, thì thứ đầu tiên bị bỏ lại phía sau chính là dữ liệu.

Tôi nhớ mùa hè năm 2026. Sân Gò Đậu đóng cửa bốn mươi bảy ngày vì dịch. Khi ấy tôi là một trong hai phóng viên được ở lại khu huấn luyện của đội bóng Bình Dương, và tôi làm hai mươi ba cuộc phỏng vấn với cầu thủ, nhân viên. Điều tôi học được từ giai đoạn đó — và nó ám ảnh tôi cho đến tận bây giờ khi tôi chuyển sang viết về võ thuật — là thế này: khi mọi thứ dừng lại, thứ duy nhất còn có giá trị là những gì đã được ghi chép. Cầu thủ nào có hồ sơ chấn thương rõ ràng thì được bảo vệ. Người nào chỉ có ký ức thì bị bỏ rơi. Tôi đã thấy điều đó với bóng đá, và tôi đang thấy nó lặp lại với võ thuật, chỉ khác là lần này nó diễn ra nhanh hơn, và ít người nhìn thấy hơn.

Từ đây, tôi muốn đi vào tám lát cắt mà tôi tin là quyết định tương lai của võ thuật Việt Nam. Tôi không gọi chúng là "giải pháp" hay "khuyến nghị". Tôi gọi chúng là những vết nứt, vì đó chính xác là những gì tôi thấy khi cúi xuống nhìn nền móng.

Lát cắt thứ nhất: hồ sơ thi đấu — thứ mà không ai giữ. Trong bất kỳ môn thể thao chuyên nghiệp nào trên thế giới, thành tích của một vận động viên là tài sản của chính họ. Một võ sĩ quyền anh có hồ sơ ghi rõ số trận thắng, thua, hòa, số trận knockout, đối thủ là ai, ngày nào, ở đâu, do ai tổ chức. Hồ sơ ấy do ủy ban quyền anh quốc gia hoặc các tổ chức xếp hạng độc lập quản lý, và nó đi theo võ sĩ suốt sự nghiệp. Ở Việt Nam, phần lớn võ sĩ nghiệp dư và bán chuyên không có thứ đó. Thành tích của họ nằm rải rác trên các bài đăng Facebook của ban tổ chức, trong vài đoạn clip điện thoại của khán giả, và trong trí nhớ của huấn luyện viên. Khi một võ sĩ chuyển từ giải này sang giải khác — điều xảy ra liên tục — thì hồ sơ của họ không đi theo. Nó bị bỏ lại ở sàn đấu cũ.

Tôi đã tự tay kiểm chứng điều này. Cách đây vài năm, tôi theo một võ sĩ trẻ ở Bình Dương qua ba sự kiện khác nhau. Ở sự kiện đầu, ban tổ chức ghi cậu thắng bằng knockout kỹ thuật. Ở sự kiện thứ hai, ban tổ chức ghi cậu thắng bằng tính điểm. Ở sự kiện thứ ba, không có ghi chép nào cả — chỉ có một tấm ảnh cậu giơ tay trên bục. Khi tôi hỏi cậu thành tích tổng cộng của mình, cậu cười và nói: "Em cũng không chắc anh ạ." Một võ sĩ không biết chính xác mình đã đánh bao nhiêu trận. Đó không phải là chuyện nhỏ. Đó là nền tảng bị rỗng.

Hệ quả của việc này không dừng ở chuyện sổ sách. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến việc xếp hạng, đến việc mời đối thủ, đến việc định giá một võ sĩ khi họ muốn ra nước ngoài thi đấu. Một võ sĩ Việt Nam muốn được một tổ chức quốc tế ký hợp đồng phải chứng minh thành tích của mình bằng giấy tờ. Nếu không có, họ bắt đầu lại từ số không, bất kể họ đã đánh bao nhiêu năm. Thiếu dữ liệu không chỉ là thiếu thông tin — nó là thiếu quyền thương lượng. Và trong một môn thể thao mà đồng tiền đến từ hợp đồng và tài trợ, quyền thương lượng chính là sinh mệnh.

Lát cắt thứ hai: thể trạng và chấn thương — vùng tối nguy hiểm nhất. Trong phân tích thể thao chuyên nghiệp, người ta luôn bắt đầu bằng việc mô hình hóa đường cong tuổi tác và mức độ hao mòn của vận động viên. Bao nhiêu trận đã đánh, bao nhiêu lần giảm cân, bao nhiêu chấn thương đã trải qua. Ở Việt Nam, gần như không có dữ liệu nào như vậy được lưu trữ một cách có hệ thống. Các võ sĩ giảm cân để vào hạng cân, rồi hồi phục, rồi lại giảm cân, và không ai ghi lại con số. Khi một võ sĩ gặp chấn thương, họ thường tự xử lý hoặc tìm thầy thuốc bên ngoài, và chấn thương ấy biến mất khỏi câu chuyện.

Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng, vì tôi từng là một vận động viên bị chấn thương kết thúc sự nghiệp. Năm tôi mười bảy tuổi, tôi đứt dây chằng đầu gối trái trong một trận giao hữu. Tôi mất tám tháng để hồi phục, và trong tám tháng đó, tôi viết một chuỗi bài về những đồng đội thầm lặng. Nhưng điều tôi không viết, vì khi ấy tôi chưa hiểu, là: không ai trong chúng tôi có hồ sơ chấn thương. Chúng tôi không biết ai đã chấn thương gì, khi nào, mức độ ra sao. Chúng tôi chỉ biết ai còn đá được và ai không. Với bóng đá trẻ đã như vậy, với võ thuật — nơi va chạm vào đầu là chuyện thường ngày — thì mức độ nguy hiểm lớn hơn gấp nhiều lần.

Sức khỏe não bộ là ví dụ rõ nhất. Trong các môn đối kháng, chấn thương sọ não tích lũy là rủi ro hàng đầu. Các tổ chức quốc tế có quy trình theo dõi: số lần bị đánh vào đầu, số lần knockout, thời gian nghỉ bắt buộc sau mỗi trận thua bằng knockout. Ở Việt Nam, tôi chưa từng thấy một hệ thống như vậy được áp dụng đại trà. Một võ sĩ có thể thua knockout tuần này và lên đài tuần sau nếu họ muốn. Không ai ngăn, vì không ai có dữ liệu để ngăn. Đây là điểm mà sự thiếu dữ liệu không còn là chuyện hành chính — nó trở thành chuyện an toàn tính mạng.

Lát cắt thứ ba: tổ chức và hệ sinh thái — những hòn đảo không nói chuyện với nhau. Võ thuật Việt Nam hiện nay được vận hành bởi nhiều tầng lớp tổ chức khác nhau, nhưng các tầng lớp này gần như không kết nối. Có các liên đoàn chính thức, có các công ty tổ chức sự kiện tư nhân, có các phòng tập địa phương, có các giải phong trào. Mỗi đơn vị có cách ghi chép riêng, quy tắc riêng, và thường là không chia sẻ gì với nhau. Kết quả là một võ sĩ có thể là nhà vô địch ở giải A, và hoàn toàn vô danh ở giải B, dù hai giải nằm cách nhau vài cây số.

Tôi từng chứng kiến một cuộc tranh cãi về việc ai mới là đương kim vô địch một hạng cân. Có ba cái tên được đưa ra, mỗi cái tên đến từ một giải khác nhau, và không ai có thể chứng minh cái tên của mình là đúng, vì không có tổ chức nào công nhận tổ chức kia. Cuộc tranh cãi kéo dài đến khi mọi người chán và bỏ đi. Võ sĩ thật sự — người đã thắng trên sàn — không được nhắc đến lần nào trong cuộc tranh cãi ấy. Cậu ấy ngồi ở góc phòng, nghe người ta nói về mình như nói về một tin đồn.

Sự phân mảnh này cũng tạo ra một hệ quả về hợp đồng. Vì không có cơ quan quản lý tập trung, các hợp đồng độc quyền — vốn là chuyện bình thường trong thể thao chuyên nghiệp — ở đây hoạt động theo cách rất tùy tiện. Một võ sĩ có thể bị ràng buộc bởi một thỏa thuận miệng, hoặc bởi một bản hợp đồng không ai kiểm chứng được. Khi tranh chấp xảy ra, không có trọng tài nào đứng ra phân xử, vì không có hệ thống. Trong một hệ sinh thái không có trung tâm, người yếu thế nhất luôn là người lao động trực tiếp — tức là võ sĩ.

Lát cắt thứ tư: kinh doanh và thị trường — tiền chảy về đâu và vì sao không ai thấy. Khi nói về kinh tế của võ thuật Việt Nam, chúng ta thường nói bằng cảm giác: giải này đông khán giả, sự kiện kia hoành tráng. Nhưng cảm giác không phải là dữ liệu. Không ai công bố doanh thu vé của một đêm thi đấu. Không ai công bố tỷ lệ chia sẻ doanh thu giữa ban tổ chức và võ sĩ. Không ai công bố chi phí tổ chức thật sự. Kết quả là thị trường vận hành trong sương mù.

Tôi nhớ một lần ngồi sau hậu trường một sự kiện khá lớn, nghe hai người trong ban tổ chức tranh luận về việc trả bao nhiêu cho võ sĩ hạng nhẹ. Một người nói: "Trả theo mức chung." Người kia hỏi: "Mức chung là bao nhiêu?" Và cả hai im lặng. Không ai biết mức chung là bao nhiêu, vì chưa bao giờ có một bảng thống kê nào về mức thù lao trung bình của võ sĩ ở một hạng cân, ở một khu vực. Mỗi ban tổ chức tự đoán, và võ sĩ thì nhận những gì được đưa.

Điều này tạo ra một nghịch lý. Võ thuật Việt Nam có khán giả, có nhà tài trợ, có sự kiện bán vé — tức là có dòng tiền. Nhưng vì dòng tiền không được đo lường và công bố, nên nó không thể trở thành cơ sở để đàm phán, để đầu tư dài hạn, để bảo vệ võ sĩ. Các nhà tài trợ tiềm năng cũng ngần ngại, vì họ không có số liệu để tính toán lợi ích. Một thị trường không có dữ liệu là một thị trường mà người có tiền không dám rót vào, và người có tài không thể định giá chính mình. Dữ liệu, trong thể thao, không phải là thứ xa xỉ của người phân tích — nó là hạ tầng của dòng tiền.

Lát cắt thứ năm: luật và quản trị — khoảng xám quyết định số phận trận đấu. Bất kỳ môn đối kháng nào cũng cần một bộ luật rõ ràng: cách tính điểm, cách xử lý phạm lỗi, thời gian nghỉ bắt buộc, quy định cân nặng. Ở Việt Nam, các sự kiện áp dụng những bộ luật khác nhau, thường là mượn từ nước ngoài, và áp dụng một cách không nhất quán. Một cú đánh được cho phép ở sự kiện này có thể bị cấm ở sự kiện khác. Một trọng tài có thể quyết định theo cảm tính mà không bị kiểm tra, vì không có hệ thống giám sát.

Đây là chỗ tôi muốn kể một câu chuyện tôi đã chứng kiến. Trong một trận đấu, một võ sĩ bị trúng đòn vào vùng được cho là hợp lệ. Võ sĩ kia phản đối, nói đó là đòn phạm quy. Không có phát lại. Không có trọng tài thứ hai. Quyết định của trọng tài chính là quyết định cuối cùng, và nó được đưa ra trong ba giây. Sau trận, cả hai bên đều cho rằng mình bị oan. Không ai sai, cũng không ai đúng, vì cái thiếu không phải là con mắt — cái thiếu là hệ thống ghi nhận để con mắt có thể nhìn lại.

Đây là lý do tôi luôn nói về công nghệ hỗ trợ trọng tài bằng một sự thận trọng. Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần mang phát lại video vào là mọi tranh cãi sẽ biến mất. Nhưng kinh nghiệm của bóng đá thế giới cho thấy điều ngược lại: công nghệ không xóa bỏ tranh cãi, nó chỉ chuyển tranh cãi từ trên sân vào phòng xem lại, và mở ra một vùng xám mới về cách diễn giải luật. Với võ thuật Việt Nam — nơi bộ luật còn chưa thống nhất — việc áp dụng công nghệ mà không có nền tảng luật vững chắc sẽ chỉ tạo ra một tầng tranh cãi mới. Công nghệ không thể thay thế luật; nó chỉ phóng đại những gì luật còn thiếu.

Lát cắt thứ sáu: sức khỏe và rủi ro nghề nghiệp — cái giá trả sau khi đèn tắt. Có một điều tôi luôn nghĩ đến mỗi khi rời khỏi một đêm thi đấu: võ sĩ sẽ làm gì khi họ không còn đánh được nữa? Trong các nền võ thuật phát triển, câu hỏi này có câu trả lời từng phần: quỹ hưu trí, chương trình chuyển đổi nghề nghiệp, bảo hiểm y tế cho vận động viên. Ở Việt Nam, phần lớn võ sĩ không có gì cả. Họ đánh vì đam mê, và khi đam mê không còn nuôi được họ, họ biến mất khỏi bức tranh.

Tôi từng theo dõi một võ sĩ đã giải nghệ. Cậu ấy từng là một trong những cái tên được nhắc đến nhiều nhất ở một sàn đấu địa phương. Sau khi giải nghệ, cậu ấy đi dạy võ ở một phòng tập nhỏ, thu nhập không ổn định. Khi tôi hỏi cậu ấy có hồ sơ thi đấu không, cậu ấy nói: "Có mấy cái ảnh trong điện thoại, nhưng điện thoại đó em làm rơi mất rồi." Cả sự nghiệp của một con người, lưu trong một chiếc điện thoại đã mất. Đó là mức độ mong manh của ký ức khi nó không được thể chế hóa.

Rủi ro tâm lý cũng là một vùng tối. Võ sĩ sống trong môi trường căng thẳng cao, thường xuyên giảm cân, thường xuyên đối mặt với thất bại công khai. Nhưng không có hệ thống hỗ trợ tâm lý nào. Không có ai hỏi họ cảm thấy thế nào sau một trận thua. Không có ai theo dõi dấu hiệu kiệt sức. Chúng ta chỉ nhìn thấy họ trên sàn, và chúng ta cho rằng đó là toàn bộ con người họ. Sự thiếu dữ liệu về sức khỏe tinh thần không phải vì nó không tồn tại, mà vì chúng ta chưa từng đặt câu hỏi.

Lát cắt thứ bảy: câu chuyện công chúng — khi huyền thoại được xây bằng tin đồn. Một nền võ thuật trưởng thành cần những câu chuyện, nhưng nó cũng cần những câu chuyện ấy dựa trên sự thật kiểm chứng được. Ở Việt Nam, câu chuyện về võ sĩ thường được xây bằng truyền miệng. Một võ sĩ được gọi là "bất bại" vì không ai nhớ cậu ấy từng thua. Một trận đấu trở thành "huyền thoại" vì nó được kể lại nhiều lần, mỗi lần thêm một chi tiết. Khi câu chuyện không có dữ liệu neo giữ, nó sẽ phình ra theo thời gian.

Điều này nghe có vẻ vô hại, nhưng nó gây hại theo hai cách. Thứ nhất, nó tạo ra kỳ vọng sai lệch. Khán giả đến xem một võ sĩ được thổi phồng, và thất vọng khi thực tế khác. Thứ hai, nó bóp méo giá trị thật. Những võ sĩ giỏi nhưng kín tiếng — người thắng bằng kỹ thuật chứ không bằng ồn ào — bị lu mờ trước những người biết cách kể chuyện về mình.

Tôi luôn nhớ câu này: "Có những tiếng vỗ tay không ai nghe, nhưng trận đấu vẫn cần được kể." Vấn đề là: để kể một trận đấu cho đúng, người kể cần có dữ liệu. Nếu không, họ chỉ đang kể lại một câu chuyện đã được kể lại. Và sau vài lần như vậy, sự thật biến mất, chỉ còn lại phiên bản hay nhất. Một nền thể thao không có dữ liệu sẽ nuôi dưỡng huyền thoại thay vì vận động viên.

Lát cắt thứ tám: truyền dẫn ngành — từ phòng tập đến túi tiền của khán giả. Võ thuật là một chuỗi. Ở đầu chuỗi là các phòng tập đào tạo võ sĩ trẻ. Ở giữa là các tổ chức sự kiện và giải đấu. Ở cuối là truyền thông, cá cược, hàng hóa tiêu dùng, và khán giả. Một sự kiện ở giữa chuỗi sẽ lan tỏa ảnh hưởng lên cả hai đầu. Nhưng ở Việt Nam, chuỗi này bị đứt gãy ở nhiều điểm, và mỗi lần đứt là một lần dữ liệu bị mất.

Ví dụ, các phòng tập địa phương đào tạo ra võ sĩ nhưng không có hệ thống ghi nhận thành tích của học viên. Khi học viên rời phòng tập, hồ sơ của họ biến mất. Ở đầu bên kia, các nền tảng truyền thông và dữ liệu quốc tế muốn đưa võ thuật Việt Nam vào hệ thống của họ — xếp hạng, cá cược, thống kê — nhưng không có nguồn dữ liệu đáng tin để nhập vào. Kết quả là võ thuật Việt Nam gần như vô hình trên bản đồ dữ liệu khu vực, dù nó rất sôi động trên thực địa.

Tôi nghĩ đây là hệ quả lớn nhất và ít được nói đến nhất. Trong kỷ nguyên mà mọi môn thể thao đều được đo lường, một môn không được đo lường sẽ tự động bị xếp ra ngoài lề. Không phải vì nó kém, mà vì nó không thể chứng minh mình. Sự vô hình về dữ liệu và sự vô hình về giá trị, trong thể thao hiện đại, là cùng một thứ.

Đến đây, tôi muốn dừng lại và nói một điều trái với những gì tôi vừa trình bày. Tôi đã dành gần như cả bài để nói rằng thiếu dữ liệu là vấn đề. Nhưng nếu tôi chỉ nói thế, tôi đã bỏ qua một sự thật phức tạp hơn: không phải mọi thứ trong võ thuật đều nên bị đo lường, và việc vội vàng áp một hệ thống dữ liệu kiểu phương Tây lên võ thuật Việt Nam có thể phá hủy những gì làm nên bản sắc của nó.

Hãy nghĩ về các cuộc thi võ cổ truyền. Chúng ta không thể đo chúng bằng số cú đá trúng đích hay tỷ lệ knockout, vì thước đo của chúng là cái đẹp, là sự tôn trọng, là sự kế thừa dòng phái. Khi tôi xem một bài quyền được biểu diễn, tôi không cần biết võ sĩ đó thắng bao nhiêu trận. Cái tôi cần thấy là hơi thở, là trục thân, là sự tĩnh tại. Nếu chúng ta biến tất cả thành số, chúng ta sẽ mất đi phần hồn.

Hơn nữa, có một sự thật trần trụi mà ít người thừa nhận: trong một số trường hợp, sự mờ ảo về dữ liệu lại bảo vệ những người yếu thế. Nếu mọi chấn thương, mọi thất bại, mọi khoản thù lao thấp đều bị phơi bày, thì các võ sĩ — những người đang phải mưu sinh — có thể mất đi cơ hội kiếm sống. Một võ sĩ không có hồ sơ công khai cũng có nghĩa là một võ sĩ có thể tái xuất mà không bị định kiến. Sự thiếu minh bạch đôi khi là một tấm chăn che chở, không phải một lỗ hổng.

Nhưng đây là chỗ tôi phải nói cho rõ, vì tôi đã suy nghĩ về nó rất lâu. Tấm chăn ấy chỉ có tác dụng trong ngắn hạn. Về dài hạn, nó luôn chuyển hóa thành một thứ khác: sự phụ thuộc. Khi võ sĩ không có dữ liệu của chính mình, họ phụ thuộc vào người khác để kể câu chuyện của họ — người quản lý, người tổ chức, người viết. Và người kể luôn có lợi ích riêng. Tôi biết điều này vì tôi là người kể. Mỗi bài viết của tôi về một võ sĩ đều là một lần tôi nắm quyền định hình họ. Tôi cố gắng trung thực, nhưng tôi không thể thay thế một hồ sơ chính thức bằng thiện chí của mình.

Vậy đâu là ranh giới? Tôi cho rằng ranh giới nằm ở chỗ: dữ liệu nên phục vụ con người, không phải thay thế con người. Chúng ta không cần một hệ thống biến mọi võ sĩ thành một dãy số. Chúng ta cần một hệ thống bảo vệ võ sĩ — ghi lại chấn thương để họ không bị đưa lên đài quá sớm, ghi lại thành tích để họ có thể đàm phán, ghi lại thù lao để sự bất công không bị che giấu. Dữ liệu, ở dạng đúng đắn nhất, không phải là một bảng tính. Nó là một cách để tôn trọng con người đủ nhiều để ghi lại họ.

Ngày tôi ngã xuống, mặt cỏ cho tôi biết mình thuộc về nơi khác. Tôi không thể đá bóng nữa, nhưng tôi có thể ở lại bên trái bóng. Với võ thuật Việt Nam, tôi nghĩ cũng vậy. Nó không cần trở thành một bản sao của nước ngoài. Nó chỉ cần giữ lại ký ức của chính mình — đủ đầy để không đánh mất những con người đã tạo nên nó.

Tôi đến đây không phải để ghi bàn, mà để ghi lại những người đã ghi bàn. Trong suốt gần một thập kỷ theo dõi các trận đấu võ thuật ở Việt Nam, tôi đã học được rằng những khoảnh khắc quan trọng nhất không nằm trên sàn đài. Chúng nằm ở hậu trường, trong những cuốn sổ không ai đọc, trong những hồ sơ không ai giữ. Trái bóng lăn qua tất cả, chỉ có người kể chuyện là ở lại. Và người kể chuyện, để kể được sự thật, cần một thứ khiêm tốn nhất: một trang giấy có ghi chép.

Nếu tôi phải để lại một điều cho những người đang xây võ thuật Việt Nam, thì đó là điều này. Đừng bắt đầu bằng việc tổ chức một sự kiện lớn hơn. Hãy bắt đầu bằng việc giữ lại hồ sơ của trận đấu nhỏ nhất. Vì nền móng của một nền võ thuật không nằm ở những đêm hoành tráng. Nó nằm ở những người ngồi bên lề, ghi lại tên của kẻ vô danh, để đến hai mươi năm sau, vẫn có ai đó biết rằng người ấy đã từng tồn tại, đã từng chiến đấu, và đã từng được thấy.

Khán đài trống, nhưng tôi nghe thấy nhịp đập của cả một thành phố. Nhịp đập ấy sẽ không được ghi lại nếu không ai chịu ngồi xuống và viết. Và tôi nghĩ, cuối cùng, đó là công việc của những người như tôi — những người không bao giờ được nêu tên, nhưng vẫn luôn ở lại bên sàn đài, chờ đợi trận đấu tiếp theo để kể cho đúng.