25 vòng chạy ở ASIAD: Nguyễn Thị Oanh và khoảng cách không đo bằng đồng hồ

Theo bảng lịch thi đấu nội dung điền kinh tại ASIAD, hiệp buổi tối mở màn lúc 17:44 với chung kết nhảy ba bước nữ và khép lại bằng chung kết 10.000m nữ lúc 19:25. Giữa hai mốc giờ ấy là khoảng lặng dài nhất trong một ngày thi đấu: mặt đường chạy đỏ sẫm nóng dần lên, khu vực lấy đà được cào lại phẳng, vài tình nguyện viên xếp lại ghế nhựa, loa gọi tên vận động viên bằng thứ tiếng mà phần lớn khán đài không hiểu hết nhưng vẫn vỗ tay đều. Ở một góc khu kỹ thuật, một vận động viên Việt Nam cúi xuống buộc lại dây giày lần thứ ba. Không camera nào bám theo khoảnh khắc ấy. Tôi nhớ cảm giác đó từ nhiều buổi tối tương tự ở các kỳ đại hội: vận động viên bước ra khi khán đài còn chưa kín, khi trọng tài còn kiểm tra lại vạch xuất phát, khi mọi lời dặn của ban huấn luyện đã cô lại thành một câu ngắn. Đường chạy không có khán giả phía sau. Nó chỉ có phía trước. Nguyễn Thị Oanh bước vào đường chạy 10.000m với biệt danh mà truyền thông trong nước dành cho chị: "cô gái vàng". Danh xưng ấy không phải một dòng mô tả kỹ thuật. Nó là một hợp đồng ngầm giữa vận động viên và công chúng, và mỗi lần ra sân là một lần phải trả lãi. Cùng đội, Lê Thị Tuyết được nhắc tới như chân chạy trẻ, mắt xích kế tiếp của đường chạy dài nữ Việt Nam. Ở khu vực nhảy ba bước, Vũ Thị Ngọc Hà và Nguyễn Thị Hương góp mặt trong danh sách chung kết. Hai cái tên ấy ít xuất hiện trên mặt báo hơn, nhưng họ thi đấu cùng một buổi tối, dưới cùng một dàn đèn, trước cùng một hàng ghế đang vơi dần. Cần nói rõ về mặt trận mà họ đối diện. Đây là đấu trường châu lục, nơi vạch xuất phát của đường chạy 10.000m nữ quy tụ các chân chạy đẳng cấp thế giới đến từ Nhật Bản và Trung Quốc, cùng một nhóm vận động viên nhập tịch gốc châu Phi. Khoảng cách trình độ giữa nhóm dẫn đầu và phần còn lại của châu lục không được đo bằng giây mà bằng vòng chạy. Ở những giải đấu khu vực, một vận động viên có thể tách tốp và về đích một mình. Ở đây, tách tốp nghĩa là bị nuốt lại sau vòng thứ mười lăm. Một chung kết 10.000m nữ gồm 25 vòng quanh đường chạy 400m. Trong 25 vòng ấy, phần lớn thời gian không có gì xảy ra theo nghĩa kịch tính: các chân chạy xếp thành một chuỗi dài, người dẫn đầu giữ nhịp, những người phía sau giữ khoảng cách đủ gần để không bị bỏ lại nhưng đủ xa để tránh gió. Đây là môn thể thao mà chiến thuật hiển thị chậm hơn nhiều so với tốc độ thực tế của nó. Có ba quyết định kỹ thuật định hình một cuộc đua đường dài. Thứ nhất là phân bổ nhịp. Một vận động viên có thể chạy đều từng vòng, hoặc chạy chậm ở nửa đầu rồi tăng tốc. Cách thứ hai tiết kiệm năng lượng dự trữ nhưng đặt toàn bộ cược vào khả năng bứt tốc ở hai vòng cuối, thứ mà giới chuyên môn gọi là cú đá cuối. Với một chân chạy không nằm trong nhóm nhanh nhất châu lục, cú đá cuối là con đường duy nhất, nhưng nó chỉ hiệu quả khi người chạy còn đủ dưỡng khí để tăng tốc, và điều đó phụ thuộc vào việc người đó đã tiêu bao nhiêu ở hai mươi vòng trước. Thứ hai là vị trí trong tốp. Chạy phía sau một người khác giảm sức cản gió đáng kể, nhưng đổi lại là mất quyền kiểm soát nhịp. Nếu người dẫn đầu tăng tốc đột ngột, người chạy sau buộc phải phản ứng trong khi cơ thể chưa được báo trước. Khoảng cách an toàn thay đổi theo từng vòng và theo từng đối thủ. Thứ ba là cách xử lý va chạm. Ở một tốp đông, việc bị kẹt phía trong không phải chuyện hiếm. Một vận động viên mất nửa giây để thoát khỏi thế kẹt sẽ mất nhiều hơn thế để lấy lại nhịp. Không có cột số liệu nào trong bảng tin tối hôm ấy ghi lại ba quyết định này. Chúng chỉ hiện ra qua những thay đổi nhỏ: một bước chân dài hơn, một cái nghiêng vai, một lần đổi làn. Ở khu vực nhảy ba bước, bài toán có hình dạng khác. Nội dung này gồm ba giai đoạn nối liền — bước nhảy một chân, bước đệm, và bước nhảy cuối — thực hiện sau một đường chạy lấy đà dài. Kết quả phụ thuộc vào ba biến: tốc độ tối đa đạt được ở cuối đường lấy đà, góc đặt chân xuống ván giậm, và khả năng giữ thăng bằng xuyên suốt ba giai đoạn. Sai một phần mười giây ở đường lấy đà có thể khiến vận động viên giậm vượt vạch, và toàn bộ lần nhảy bị hủy bỏ. Với Vũ Thị Ngọc Hà và Nguyễn Thị Hương, cái khó không nằm ở sức bật. Nó nằm ở sự ổn định. Một chung kết nhiều lượt nhảy đòi hỏi lặp lại gần như giống hệt nhau một kỹ năng đã được mài trong nhiều năm, trước một hàng ghế mà người ngồi đó đang chờ đợi một sai số. Trong nhiều năm ngồi trên khán đài rồi sau đó là trong phòng dựng phim tài liệu, tôi học được một điều khó chịu: những gì quyết định kết quả thường không nằm trong khung hình. Camera bám theo người về đích. Nó không bám theo người đã giữ nhịp giúp người khác có thể về đích. Câu chuyện truyền thông đêm ấy xoay quanh một chữ duy nhất: hy vọng. Tiêu đề hướng tới một điều kỳ diệu. Nhưng ngay trong chính bản tin, người viết đã thừa nhận rằng khả năng tranh huy chương vàng ở nội dung này là cực kỳ khó. Hai câu ấy đặt cạnh nhau nói lên nhiều điều về cách thể thao Việt Nam tự kể về mình. Điểm mù nằm ở một chỗ khác. Khi một vận động viên đã thắng ở đấu trường khu vực, truyền thông trong nước có xu hướng chuyển thẳng kỳ vọng ấy lên đấu trường châu lục, như thể khoảng cách giữa hai sân chơi là một bậc thang đều đặn. Nó không đều. Ở cự ly 10.000m, khoảng cách giữa một nhà vô địch khu vực và một suất vào tốp dẫn đầu châu lục thường tương đương nhiều năm tập luyện có hệ thống, chứ không phải một mùa giải. Nhưng nếu nhìn theo hướng ngược lại, câu chuyện lại khác. Một quốc gia có hai vận động viên vào chung kết nhảy ba bước nữ và hai chân chạy ở cự ly dài tại một kỳ đại hội châu lục không phải là quốc gia thiếu nền tảng. Đó là quốc gia đã có đường ống dẫn, chỉ là đường ống ấy chưa đủ dài để chạm tới huy chương vàng. Sự khác biệt giữa hai cách đọc này quyết định cách một nền thể thao tự đặt câu hỏi cho chính mình. Người ta nói phụ nữ không hiểu thể thao. Tôi đã nghe câu đó đủ nhiều để hiểu rằng nó chưa bao giờ là một nhận định kỹ thuật. Nó là một cách nói rằng ai đó không muốn bị hỏi những câu khó. Và những câu khó trong trường hợp này là: vì sao một đất nước sản sinh được bốn vận động viên vào chung kết châu lục trong một buổi tối, mà vẫn phải gọi mỗi lần ra sân của họ là một phép màu? Đêm thi đấu khép lại. Đèn khu kỹ thuật tắt dần, mặt đường chạy nguội đi, và người cuối cùng rời khán đài là một tình nguyện viên cầm túi đựng vạch giậm. Sân vận động vắng lặng hóa ra có âm thanh riêng của nỗi nhớ. Điều đáng ghi lại từ một buổi tối như thế không nằm ở tấm huy chương, cũng không nằm ở con số trên bảng điện tử. Nó nằm ở chỗ một nền thể thao bắt đầu đủ tự tin để ngừng gọi thực lực của mình là phép màu, và đủ trưởng thành để hỏi vì sao mình vẫn còn cách tốp dẫn đầu hai mươi lăm vòng. Câu trả lời cho câu hỏi đó sẽ không đến từ một đêm thi đấu. Nó sẽ đến từ mười năm tiếp theo, và từ việc ai đó chịu ngồi lại lắng nghe những người đã chạy mà không ai quay phim.