Granit Xhaka và tấm chứng nhận tiêm phòng giả: Khi chiếc băng đội trưởng Thụy Sĩ nặng hơn mọi bản án

Tôi nhớ buổi sáng ấy ở Chengdu. Mưa nhỏ, chỉ đủ ướt vai áo khoác, đủ để mùi cỏ ướt dậy lên từ sân tập của một đội bóng nhỏ mà tôi đang theo dõi. Tôi đứng ngoài cổng, đợi một cầu thủ trẻ ra lấy giấy tờ. Điện thoại rung. Một đồng nghiệp bên Thụy Sĩ nhắn: “Granit Xhaka đang bị điều tra hình sự.” Tôi đọc hai lần. Rồi tôi đứng yên dưới mưa, để nước chảy từ vành mũ xuống cổ áo, và nghĩ về một chi tiết mình đã ghi lại nhiều năm trước: khoảnh khắc cánh cửa phòng thay đồ mở ra, và người bước vào phải là người đã chứng minh mình xứng đáng. Xhaka là người đã chứng minh. 152 lần khoác áo đội tuyển Thụy Sĩ. Băng đội trưởng quốc gia. Basel, Arsenal, Bayer Leverkusen, và giờ là Sunderland. Cơn mưa năm ấy rửa trôi nhiều thứ, nhưng không rửa trôi ký ức của một mùa hạ. Với tôi, mưa ở Chengdu luôn gợi về những mùa hạ đã qua, và về những vết gợn không thể rửa sạch. Câu hỏi đặt ra không phải Xhaka có tội hay không — câu hỏi là điều gì xảy ra với một đội bóng khi người giữ nhịp của họ bị nghi ngờ. Theo thông tin được báo Blick của Thụy Sĩ công bố và sau đó lan ra khắp hệ thống truyền thông bóng đá toàn cầu, Granit Xhaka đang bị cơ quan công tố Thụy Sĩ điều tra với cáo buộc liên quan đến việc sử dụng chứng nhận tiêm phòng COVID-19 giả. Trọng tâm điều tra là tội làm giả giấy tờ và gian lận. Cuộc điều tra bắt nguồn từ việc một phòng khám bác sĩ tại Thụy Sĩ bị khám xét, và các tài liệu thu giữ cho thấy dấu vết của một mạng lưới cấp chứng nhận giả rộng hơn một cá nhân. Xhaka đã đưa ra tuyên bố cá nhân trên mạng xã hội. Anh thừa nhận mình từng dao động, từng lo sợ, và “đã chọn con đường sai”. Anh không phủ nhận sự việc mà đặt nó vào bối cảnh tâm lý của một người cha, một người chồng, một cầu thủ chịu áp lực phải tuân thủ quy định để được ra sân. Cách trình bày ấy vừa nhận trách nhiệm đạo đức, vừa không thừa nhận tội danh pháp lý. Trong 39 năm quan sát ngành, tôi đã học được một điều: bóng đá có hai hệ thống công lý song song. Một hệ thống xét xử trên sân, dựa trên điểm số và bảng xếp hạng. Một hệ thống xét xử ngoài sân, dựa trên hình ảnh và hợp đồng. Vụ Xhaka thuộc về hệ thống thứ hai, và ở đó, bằng chứng không nằm trong băng ghi hình trận đấu mà nằm trong hồ sơ phòng khám. Thứ nhất, về khía cạnh pháp lý. Làm giả chứng nhận tiêm phòng tại Thụy Sĩ là hành vi hình sự. Khung hình phạt có thể bao gồm phạt tiền và trong trường hợp nghiêm trọng là tù giam. Tuy nhiên, với một người lần đầu vi phạm, không có tiền án, không liên quan bạo lực, khả năng tù giam thực tế thấp. Kịch bản trung tâm mà giới luật sư thể thao châu Âu đang bàn là một án phạt tài chính và bản án treo. Điều đáng chú ý hơn là câu hỏi thẩm quyền. Xhaka bị điều tra tại Thụy Sĩ trong khi phần lớn sự nghiệp gần đây của anh diễn ra ở Anh và Đức. Cơ quan công tố Thụy Sĩ đang viện dẫn thẩm quyền dựa trên quốc tịch và việc chứng nhận được đăng ký trên hệ thống y tế Thụy Sĩ. Đây là một điểm hiếm khi được nhắc đến trong các cuộc đàm phán chuyển nhượng: một cầu thủ ký hợp đồng ở Anh vẫn có thể bị truy tố ở quê nhà vì một giấy tờ hành chính. Thứ hai, về khía cạnh đội bóng. Sunderland ký Xhaka vì kinh nghiệm và khả năng lãnh đạo, không phải vì mục đích thương mại. Ở tuổi 32, anh đang ở đoạn dốc bên kia sự nghiệp. Giá trị chuyển nhượng không còn lớn. Rủi ro tài chính trực tiếp cho câu lạc bộ là thấp. Điều Sunderland phải quản lý là rủi ro danh tiếng lây lan — khi một cầu thủ bị điều tra, cả phòng thay đồ bị báo chí soi, và những cầu thủ trẻ ngồi cạnh anh ta trong bữa ăn cũng bị hỏi những câu không liên quan. Ba trăm ngày không tiếng vỗ tay, tôi nghe rõ hơn tiếng thở của cầu thủ trên khán đài trống. Tôi đã từng ngồi trong một phòng thay đồ vắng trong giai đoạn dịch bệnh. Tôi biết tiếng im lặng ấy nặng thế nào. Khi thế giới bên ngoài đóng cửa, mỗi cầu thủ phải tự tìm cách giữ mình trong trạng thái sẵn sàng. Một chứng nhận tiêm phòng trong giai đoạn ấy không chỉ là giấy tờ y tế — nó là tấm vé qua cửa sân bay, qua biên giới, qua phòng kiểm dịch. Ai không có nó, người đó bị loại khỏi trận đấu trước khi trận đấu bắt đầu. Nỗi sợ ấy có thật, và nó không biện minh cho hành vi sai, nhưng nó giải thích vì sao nhiều người đã đi sai đường. Thứ ba, về khía cạnh đội tuyển quốc gia. Đây là nơi tổn thất lớn nhất. Xhaka không chỉ là một cầu thủ của Thụy Sĩ — anh là một định chế. 152 lần khoác áo đội tuyển là kỷ lục. Anh là đội trưởng, là người phát ngôn trong phòng thay đồ, là cầu nối giữa thế hệ vàng của Shaqiri, Sommer với lớp cầu thủ trẻ. Khi một định chế bị đặt dấu hỏi, liên đoàn bóng đá Thụy Sĩ phải đối mặt với một bài toán họ chưa từng gặp: xử lý một biểu tượng quốc gia bằng ngôn ngữ kỷ luật. Ở góc độ đạo đức, liên đoàn không thể im lặng mãi. Nhưng ở góc độ pháp lý, họ không thể kết án khi tòa chưa phán quyết. Đây là thế tiến thoái lưỡng nan kinh điển. Nếu họ tước băng đội trưởng quá sớm, họ vi phạm nguyên tắc suy đoán vô tội và có thể bị kiện. Nếu họ im lặng quá lâu, dư luận sẽ coi đó là sự bao che. Con đường khả dĩ nhất là chờ đợi, đồng thời âm thầm chuẩn bị phương án dự phòng. Những cái tên như Yann Sommer, Manuel Akanji, Nico Elvedi nằm trong danh sách kế nhiệm tiềm năng — không phải vì họ hay hơn Xhaka, mà vì bóng đá luôn cần người tiếp theo đứng ở ngưỡng cửa phòng thay đồ. Từ con số 0, tôi biết rằng cánh cửa phòng thay đồ chỉ mở khi mình dám đứng chờ dưới mưa. Nhưng cánh cửa ấy cũng có thể đóng lại rất nhanh. Cú đóng cửa không đến từ huấn luyện viên hay chủ tịch. Nó đến từ những nhà tài trợ đọc báo mỗi sáng, từ những phụ huynh nhìn thấy hình ảnh Xhaka trên áo đấu của con họ và tự hỏi liệu đó có phải người họ muốn làm hình mẫu. Trong thế giới bóng đá hiện đại, hợp đồng tài trợ thường chứa điều khoản về hành vi. Không ai muốn logo của mình nằm cạnh một hồ sơ hình sự. Thứ tư, về khía cạnh truyền thông. Câu chuyện này có một vòng đời dự kiến dài. Báo Blick tiếp tục đưa tin, các cơ quan truyền thông quốc tế sẽ sao chép lại, và mạng xã hội chia thành hai phe rõ rệt. Một phe nhìn Xhaka như nạn nhân của hệ thống y tế mà anh từng sợ hãi. Phe khác coi anh như người phá vỡ quy tắc mà hàng triệu người khác đã tuân thủ dù cũng sợ hãi. Cả hai phe đều đúng một phần, và chính vì thế mà câu chuyện không có hồi kết nhanh. Điều tôi muốn nhìn thấy lại là phần khuất của tảng băng. Trong phòng thay đồ của Sunderland, có bao nhiêu cầu thủ từng có quan điểm khác nhau về tiêm phòng? Trong đội tuyển Thụy Sĩ, có bao nhiêu người đã từng đứng trước cùng một ngã rẽ? Những con số ấy không ai công bố. Nhưng sự thật là bóng đá châu Âu bước qua đại dịch với một vết nứt chưa lành, và Xhaka chỉ là người đầu tiên bị ánh đèn chiếu vào. Tôi có một nguyên tắc khi viết về những câu chuyện như thế này: không dùng nỗi đau của cầu thủ làm chất liệu giật tít. Xhaka đã thừa nhận sai. Anh chưa bị kết tội. Trước pháp luật, anh vẫn vô tội cho đến khi có phán quyết. Trước công chúng, anh đang bị xét xử mỗi ngày. Hai tòa án ấy hoạt động theo hai nhịp khác nhau, và người cầu thủ phải sống trong cả hai. Điều khiến tôi suy nghĩ lâu nhất không nằm ở Xhaka. Nó nằm ở phản ứng của hệ thống. Liên đoàn bóng đá Thụy Sĩ chưa lên tiếng chính thức. Sunderland chưa đưa ra tuyên bố rõ ràng. Các nhà tài trợ chưa rút lui. Cả hệ thống đang chờ đợi, và sự chờ đợi ấy nói lên một điều: bóng đá chưa có cơ chế hiệu quả để xử lý những vấn đề nằm ở vùng xám giữa luật hình sự và luật chơi. Không có tiền lệ, không có khung xử phạt rõ ràng, không có án lệ. Mỗi trường hợp đều được xử lý ad hoc, dựa trên áp lực dư luận hơn là nguyên tắc. Quan điểm trái chiều của tôi thế này: phần lớn bình luận đang tập trung sai chỗ. Người ta tranh luận về Xhaka có tội hay không, về tiêm phòng đúng hay sai, về quyền tự do cá nhân. Nhưng vấn đề cốt lõi của câu chuyện này là hợp đồng xã hội giữa cầu thủ và công chúng đã thay đổi mà các bên chưa ý thức đầy đủ. Một cầu thủ ngày nay không chỉ chịu trách nhiệm về phong độ. Anh còn chịu trách nhiệm về những bài đăng, những giấy tờ, những lựa chọn y tế cá nhân, bởi vì anh đã trở thành một phần của hệ sinh thái thương mại lớn hơn bản thân mình. Ranh giới giữa cầu thủ và biểu tượng đã mờ đi, và Xhaka chỉ là người bị kẹt ở vùng mờ ấy. Có một cách đọc khác đáng để cân nhắc. Vụ việc này có thể không làm hại sự nghiệp của Xhaka theo cách người ta tưởng. Anh sẽ tiếp tục ra sân cho Sunderland. Anh sẽ tiếp tục nhận lương. Nếu anh chơi tốt, truyền thông sẽ chuyển từ “sự sụp đổ của người hùng” sang “câu chuyện chuộc lỗi”. Bóng đá có trí nhớ ngắn và có khả năng tha thứ kỳ lạ với người biết ghi bàn. Điều bị tổn thương lâu dài hơn lại là băng đội trưởng. Chiếc băng ấy không mua được bằng tiền, không lấy lại được bằng phong độ. Nó được trao bởi một cộng đồng, và cộng đồng ấy đã nhìn thấy điều họ không mong đợi. Tôi viết về trái bóng, nhưng tôi giữ nhịp bằng trái tim của những con người đá nó. Và trái tim của một đội trưởng quốc gia không chỉ đập cho riêng anh ta. Nó đập cho một thế hệ trẻ nhìn vào. Khi nhịp đập ấy bị đặt dấu hỏi, cả một hệ thống nhịp đập khác cũng bị ảnh hưởng. Nhìn về phía trước, có ba tín hiệu cần theo dõi. Một là tuyên bố chính thức từ liên đoàn bóng đá Thụy Sĩ — thời điểm và nội dung sẽ cho biết họ đứng ở đâu. Hai là phản ứng của ban huấn luyện Sunderland trong các buổi họp báo — sự im lặng có thể là chiến lược, nhưng im lặng quá dài là tín hiệu. Ba là kết quả điều tra từ phía công tố Thụy Sĩ — mỗi bước tiến pháp lý sẽ mở lại câu hỏi về băng đội trưởng. Với tôi, bóng đá vẫn luôn là nghề của người đứng chờ. Chờ cửa phòng thay đồ mở. Chờ cầu thủ trẻ trưởng thành. Chờ một vết thương lành. Nhưng cũng có những cánh cửa không bao giờ mở lại theo cách cũ. Cuộc đời của một đội trưởng quốc gia đôi khi được định nghĩa bởi những gì anh ta làm khi không ai nhìn thấy. Và lúc này, khi cả thế giới đang nhìn, Xhaka phải sống với những gì mình đã làm trong những ngày không ai nhìn. Tôi vẫn ngồi đây, dưới mưa Chengdu, chờ bài tiếp theo. Một đội trưởng ra đi, chiếc băng còn ấm. Nhưng chiếc băng ấy sẽ được trao lại cho ai, và vào lúc nào, lại là câu chuyện của một mùa hạ khác.