Người ghi chép vô hình của bóng chuyền nữ Việt Nam

Trận đấu khép lại lúc 21 giờ 40, tiếng còi vang lên giữa khán phòng chật kín người. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư khu vực báo chí, trên tay là bảng thống kê in ra từ hệ thống của ban tổ chức. Ở cột “tỉ lệ chuyền bóng hoàn hảo” — perfect pass — có bảy ô trống. Bảy ô, không phải vì không ai chuyền bóng, mà vì không ai ghi lại.

Bên cạnh tôi, một người phụ nữ đeo băng tay xanh của tình nguyện viên vẫn cặm cụi với cuốn sổ giấy và cây bút chì. Cô đánh dấu từng pha bóng bằng tay: từng đường chuyền, từng lần chắn bóng, từng pha cứu bóng trong thế bị động. Khi chiếc máy tính của ban tổ chức mất nguồn điện giữa set thứ tư, chính cuốn sổ ấy là thứ duy nhất còn giữ được mạch trận đấu.

Tôi chợt hiểu: phần lớn lịch sử của bóng chuyền nữ được viết bằng tay, bởi những người không bao giờ xuất hiện trên bảng tỉ số.

Người ta thường nghĩ bóng chuyền nữ là sân khấu của những pha bóng nhanh, của những cú đập chéo góc, của những khoảnh khắc bùng nổ trước khán đài. Ít ai nghĩ rằng phía sau mỗi pha bóng ấy là một hệ thống ghi chép — và hệ thống ấy ở bóng chuyền nữ, đặc biệt tại khu vực Đông Nam Á và châu Á, thường mỏng manh hơn nhiều so với bóng chuyền nam.

Tôi theo dõi bóng chuyền nữ ở Nhật Bản và khu vực trong nhiều năm, và điều tôi nhận ra không nằm ở các pha bóng. Nó nằm ở những ô dữ liệu bị bỏ trống. Một trận đấu nam ở V.League có đầy đủ nhân viên thống kê, có hệ thống thu thập dữ liệu thời gian thực, có đội ngũ truyền thông riêng. Một trận đấu nữ cùng cấp độ đôi khi chỉ có một người ngồi ghi bằng tay và một đường truyền internet chập chờn.

Đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam là một ví dụ cho sự bất đối xứng ấy. Trong nhiều năm, đội bị xếp sau Thái Lan ở đấu trường khu vực, và phải đến những mùa giải gần đây mới tạo được bước tiến rõ rệt ở sân chơi châu lục. Trần Thị Thanh Thúy — đội trưởng, tay đập chủ lực — từng sang Nhật Bản thi đấu cho PFU BlueCats tại V.League. Đó là bước ngoặt cho thấy cầu thủ nữ Việt Nam đã chạm tới ngưỡng chuyên nghiệp hóa.

Nhưng khi tôi tìm lại dữ liệu chi tiết về hành trình ấy, tôi gặp những khoảng trống. Các chỉ số không đầy đủ. Các bản tin không được lưu trữ. Những trận đấu từng diễn ra trước hàng nghìn khán giả giờ chỉ còn vài dòng kết quả trên một trang web đã ngừng cập nhật. Với một nhà báo, khoảng trống dữ liệu không phải là chuyện nhỏ. Nó là điều kiện để một môn thể thao được nhớ tới.

Hãy nói về cái được ghi lại và cái bị bỏ quên.

Trong bóng chuyền, có những chỉ số được truyền thông săn đuổi: số điểm của tay đập chủ lực, số lần chắn bóng thành công, những pha bóng được dựng thành clip ngắn trên mạng xã hội. Và có những chỉ số gần như không ai đo: số lần một libero cứu bóng trong thế bị động, số đường chuyền thứ hai mà một chuyền hai phải xoay xở trong tình huống mất bóng đầu, số lần một cầu thủ dự bị bước vào sân và thay đổi nhịp trận đấu mà không ghi một điểm nào.

Khi tôi theo dõi các trận đấu của đội tuyển nữ Việt Nam tại các giải châu Á, điều khiến tôi chú ý không phải những pha đập bóng rực lửa. Đó là những pha bóng mà một cầu thủ lao người xuống sàn, cứu bóng bằng một tay, để rồi pha bóng tiếp theo được ghi điểm bởi người khác. Người cứu bóng ấy không được nhắc tên trong bản tin. Cô ấy thuộc nhóm những con người vô hình — những người làm nên chiến thắng nhưng không sở hữu nó.

Vấn đề không dừng ở cảm xúc. Nó là vấn đề cấu trúc. Dữ liệu của bóng chuyền nữ Việt Nam thiếu một hệ thống lưu trữ chuẩn. Hệ thống giải vô địch quốc gia có thống kê, nhưng không phải lúc nào cũng được công khai, và hiếm khi được lưu lại theo cách cho phép so sánh qua nhiều năm. Khi một cầu thủ giải nghệ, thành tích của cô ấy thường tan biến cùng những trang giấy photocopy.

So sánh với Nhật Bản để thấy rõ khoảng cách. Ở V.League, mỗi trận đấu đều có bản thống kê chi tiết được công bố, có hồ sơ cầu thủ, có lịch sử đối đầu. Ngay cả một giải trẻ cũng có dữ liệu để tra cứu. Ở Việt Nam, một trận chung kết có thể diễn ra trước hàng nghìn khán giả, nhưng ba năm sau không ai còn tìm được biên bản chính thức.

Đây là điểm mà nghề của tôi buộc phải nhìn thẳng: một môn thể thao không được ghi lại là một môn thể thao đang bị xóa dần. Không có dữ liệu, không có tranh luận. Không có tranh luận, không có sức nặng. Không có sức nặng, không có tiền tài trợ, không có nhà thi đấu tốt hơn, không có hợp đồng chuyên nghiệp cho cầu thủ.

Hệ quả lan tới cả thị trường chuyển nhượng. Một cầu thủ nữ Việt Nam muốn ra nước ngoài thi đấu cần có hồ sơ chỉ số để các câu lạc bộ đánh giá. Khi hồ sơ ấy không tồn tại, con đường ra nước ngoài phụ thuộc vào may mắn và những mối quan hệ cá nhân. Trần Thị Thanh Thúy sang được V.League là ngoại lệ, và chính vì là ngoại lệ nên nó càng cho thấy phần còn lại của hệ thống đang thiếu gì. Thế hệ kế tiếp — những tay đập như Nguyễn Thị Bích Tuyền — xứng đáng có một cơ sở dữ liệu để được nhìn nhận đúng giá trị.

Tôi nhớ một lần ngồi lại sau trận, nói chuyện với một chuyên viên thống kê. Chị kể rằng chị làm công việc này gần mười năm, ghi hàng nghìn trận đấu, nhưng chưa bao giờ được nhắc tên trong một bản tin. Chị nói: “Tôi ghi lại để người khác được nhớ.” Đó là câu nói tôi mang theo qua nhiều bài viết. Bản hợp đồng bị lãng quên thường nói thật nhiều hơn bản hợp đồng được ca ngợi — và ở đây, cái bị lãng quên chính là lao động ghi chép.

Sự bất công này vận hành theo một cơ chế rất cụ thể. Khi một giải đấu nữ không có dữ liệu đầy đủ, nhà tài trợ không có cơ sở để định giá. Khi không có cơ sở định giá, giá trị thương mại của giải bị đẩy xuống thấp. Khi giá trị thương mại thấp, tiền thưởng thấp, tiền lương cầu thủ thấp. Vòng xoáy ấy khép kín và tự biện minh cho chính mình: “Bóng chuyền nữ không hấp dẫn bằng.” Nhưng nó không hấp dẫn bằng một phần vì nó chưa bao giờ được ghi lại đầy đủ để người ta thấy nó hay đến mức nào.

Có một phản xạ mà tôi cho là nguy hiểm, và nó thường được coi là tiến bộ. Đó là phản xạ muốn “thêm dữ liệu” bằng mọi giá — thêm bảng biểu, thêm chỉ số nâng cao, thêm biểu đồ nhiệt, thêm những con số được trình bày như thể chúng tự mang ý nghĩa.

Phần lớn dữ liệu được thêm vào ấy phục vụ khán giả xem qua điện thoại trong ba mươi giây, chứ không phục vụ ký ức của môn thể thao. Một chỉ số được sản xuất để lấp một ô trống trong bản tin có thể vô nghĩa y như ô trống ban đầu. Bóng chuyền nữ không cần thêm con số. Nó cần những con số đúng, được lưu lại, và được đặt cạnh con người.

Tôi cũng không tin dữ liệu tự nó sẽ giải phóng bóng chuyền nữ. Có một cám dỗ khác: biến cầu thủ nữ thành câu chuyện thương mại, biến nỗ lực của họ thành nội dung để bán. Tôi đã thấy những bài viết khai thác nước mắt của vận động viên nữ sau một trận thua, biến tổn thương thành tiêu đề. Với tôi, đó là sự phản bội. Tôi từng chuyển hóa vết thương của chính mình thành sức bền qua khoảng lặng, và tôi không muốn ai biến khoảng lặng của người khác thành doanh thu.

Một phản trực giác nữa: việc bóng chuyền nữ được ghi lại đầy đủ có thể khiến nó trở nên khô khan hơn trong mắt một bộ phận khán giả quen với cảm xúc. Nhưng tôi tin điều ngược lại. Tôi đặt cược vào truyền thông mới, vì khán giả thông minh hơn người ta nghĩ. Khi có dữ liệu, khán giả trẻ có thể tự phân tích, tự tranh luận, tự xây dựng một cộng đồng quanh môn thể thao. Sự tham gia ấy bền hơn mọi tiếng hò reo nhất thời.

Điều đang thay đổi không nằm ở một giải đấu lớn hay một bản hợp đồng kỷ lục. Nó nằm ở những người đang lặng lẽ mở sổ. Ở những tình nguyện viên ghi từng pha bóng bằng tay khi máy móc hỏng. Ở những cầu thủ trẻ bắt đầu tự lưu lại thành tích của mình. Ở những nhà báo trẻ hiểu rằng một trận đấu không được ghi lại là một trận đấu có thể bị xóa khỏi ký ức tập thể.

Tôi vào sân bằng cửa phụ, nhưng viết về trận đấu bằng cả trái tim. Và nếu mười năm nữa có ai đó muốn tra cứu bóng chuyền nữ Việt Nam hôm nay, tôi muốn họ tìm thấy một cuốn sổ đầy, chứ không phải những ô trống.