Nhịp chuyền cuối set của bóng chuyền nữ Việt Nam: đọc từ 42 set đấu

Set bốn, tỷ số 21-21. Đường đỡ bước một bay lên ở ô số 5, cách lưới gần sáu mét và lệch khỏi cột dọc chừng một mét rưỡi. Trong 1,4 giây sau đó, chuyền hai phải di chuyển ba bước chân, và lựa chọn cuối cùng rơi vào một quả bóng cao cho chủ công ở vị trí số 4. Khối chắn đối phương đã đứng đúng chỗ trước khi bóng rời tay. Tình huống này tôi ghi lại 17 lần trong 42 set đấu của mùa giải năm nay, và nó gần như luôn xuất hiện ở nửa sau set ba hoặc set bốn.

Pha bóng ấy không đẹp. Nó cũng không thuộc về một cá nhân nào. Nó là kết quả của một chuỗi quyết định nhỏ bắt đầu từ bốn pha bóng trước đó, và chuỗi ấy hoàn toàn đo được.

Từ đầu mùa, tôi chia sân thành 16 ô rồi ghi lại từng pha bóng của các đội nữ ở giải vô địch quốc gia, cộng thêm các trận của đội tuyển nữ Việt Nam. Cách làm này tôi giữ từ những mùa còn dẫn đội trẻ ở Bình Dương, khi phải giải thích cho học trò rằng khoảng trống quan trọng hơn cú đập. Mỗi pha bóng được ghi bằng ba lớp: vị trí đỡ bước một, đường chạy của chuyền hai, và vị trí khối chắn. Chỉ khi ba lớp này khớp nhau ở ít nhất hai nguồn ghi chép độc lập, tôi mới dùng nó làm luận cứ.

42 set đấu là mẫu nhỏ, tôi biết điều đó. Nhưng với một giải đấu mà các đội gặp nhau hai lần mỗi tuần, mẫu nhỏ vẫn cho thấy những đường cong lặp lại đủ rõ để không thể gọi là ngẫu nhiên.

Mùa giải năm nay có một thay đổi đáng chú ý. Các đội nữ trong nước chuyển dần sang lối đánh nhanh: bóng nhanh ở vị trí số 3, bóng sau ở vị trí số 2, những pha phối hợp buộc chuyền hai phải tiếp bóng sát lưới. Đội tuyển nữ Việt Nam cũng đi theo hướng đó. Hệ thống nhanh chỉ vận hành khi đường đỡ bước một đủ chính xác, và đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút.

Bốn chỉ số dưới đây được ghi ở cả set 1-2 và set 3-4 của cùng 42 set:

• Thời gian từ đường chạm thứ hai đến khi bóng rời tay chuyền hai: 0,8-1,0 giây ở set 1-2; 1,2-1,5 giây ở set 3-4.
• Tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo, tính theo bóng rơi trong bán kính 2,5 mét quanh vị trí chuyền hai: 61% ở set 1-2; 44% ở set 3-4.
• Tỷ lệ tấn công từ vị trí số 3: 27% tổng số pha ở set 1-2; 15% ở set 3-4.
• Số pha bóng kết thúc trong ba lần chạm đầu tiên: tăng 19% ở set 3-4.

Bốn chỉ số này vận động cùng một hướng. Khi đường đỡ bước một lệch khỏi vị trí chuyền hai khoảng một mét, chuyền hai mất thêm chừng 0,3 giây để di chuyển. Khoảng thời gian ấy nghe không nhiều, nhưng khối chắn đối phương chỉ cần 0,25 giây để khép tay vào giữa lưới. Khi chuyền hai buộc phải đưa bóng cao ra biên, hàng chắn có thêm thời gian đọc hướng tay đập. Đó là lý do tỷ lệ tấn công từ vị trí số 3 rơi từ 27% xuống 15%: không ai quyết định bỏ bóng giữa, hệ thống tự bỏ.

Ở đây tôi phải nói rõ một điều về cách đọc không gian. Không gian không biết nói dối, chỉ có người xem mới tự lừa mình. Khi libero phải dâng lên bù một đường đỡ lệch, ô số 6 — vùng ranh giới giữa libero và chủ công phòng ngự — mở ra một khoảng rộng chừng hai mét vuông. Bóng rơi vào khoảng ấy không bao giờ trông ấn tượng, nên nó hiếm khi được nhắc trong các bản tường thuật. Nhưng trong ghi chép của tôi, đây là vùng mất điểm lớn nhất ở nửa sau mỗi set.

Có một chi tiết nữa mà tôi xem là hệ quả trực tiếp của nhịp chậm. Các đội nữ trong nước thường đứng thủ ngay sau khối chắn thay vì lệch ra ngoài rìa khối chắn. Khi bóng đi chậm, hàng thủ có thời gian đứng đúng vị trí, nhưng đó lại chính là vị trí mà tay đập đã nhìn thấy. Nhịp chậm biến hàng thủ từ một hệ thống phản ứng thành một tấm bia.

Những pha bóng như vậy đi qua tay chuyền hai và libero. Ở đội tuyển nữ Việt Nam, hai vị trí ấy thường thuộc về Đoàn Thị Lâm Oanh và Nguyễn Thị Kim Liên, còn đầu ra ở vị trí số 4 là nơi Trần Thị Thanh Thúy phải xử lý những quả bóng đã bị đọc trước. Không ai trong số họ chọn nhịp chậm. Nhịp chậm chọn họ.

Trong 42 set tôi ghi, có chín set mà đội dẫn trước ở set ba vẫn chuyền bóng chậm hơn hẳn đối thủ một cách có chủ đích, chủ yếu để kéo khối chắn đối phương ra khỏi vị trí quen thuộc rồi mới tăng tốc ở hai điểm cuối. Những set ấy thắng 7/9. Nhịp chuyền không vội, là đội bóng đang đếm nhịp thở của đối thủ. Khác biệt giữa chậm có tính toán và chậm vì bị động nằm ở quyền chọn hướng bóng: đội chủ động vẫn giữ được nó, đội bị động đã đánh mất từ trước khi bóng qua lưới.

Một chi tiết nhỏ nhưng có trọng lượng: hai lần thách thức video trong set bốn của một trận bán kết mùa này kéo dài tổng cộng gần bốn phút, và sau cả hai lần, đội vừa bị xem lại đều mất điểm ở pha kế tiếp. Tôi không có đủ mẫu để kết luận, và tôi cũng không cho rằng công nghệ làm trận đấu công bằng hơn hay kém đi. Nó chuyển tranh cãi từ mặt sân sang căn phòng có màn hình, còn nhịp thi đấu vẫn là thứ bị lấy đi.

Cách giải thích phổ biến nhất cho hiện tượng tụt nhịp ở set ba, set bốn là thể lực. Cách giải thích ấy đúng một nửa, và nửa đúng đó đang che mất phần quan trọng hơn.

Nếu nguyên nhân thuần túy là thể lực, đường cong sẽ giống nhau ở mọi đội có cùng khối lượng tập. Ghi chép của tôi không cho thấy điều đó. Nhóm đội thi đấu hai trận trong một tuần giảm tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo ngay từ đầu set hai, trong khi nhóm đội có năm đến sáu ngày nghỉ chỉ giảm ở nửa sau set bốn. Mật độ lịch thi đấu là biến số quyết định thời điểm đường cong gãy, chứ không đơn thuần là yếu tố phụ. Không đội ngũ y tế nào bù được hai trận một tuần bằng cách giãn cơ.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào thể lực, ta sẽ bỏ qua phần kỹ thuật. Đường đỡ bước một lệch một mét xuất phát từ việc hệ thống đỡ bóng đã bị đọc, chứ không từ đôi chân mỏi. Đối phương phục vụ vào vùng giữa hai người đỡ, buộc libero phải chọn. Khi libero chọn sai một lần, chuyền hai mất 0,3 giây. Khi sai ba lần liên tiếp, đội bóng mất luôn quyền chọn hướng tấn công. Tôi đo phần tâm lý bằng một chỉ số duy nhất: sau hai lỗi liên tiếp, tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo của đội đó trong ba pha kế tiếp giảm 12 điểm phần trăm so với mức nền của chính họ. Chỉ số ấy ổn định đến mức tôi bắt đầu xem nó là dấu hiệu, không phải cảm giác.

Bản đồ chiến thuật chỉ là tờ giấy đến khi ai đó dám đốt để nhìn rõ hệ thống. 42 set đấu đủ để thấy một điều mà bảng xếp hạng không hiển thị: các đội nữ Việt Nam không thua vì thiếu lực, họ thua vì hệ thống đỡ bóng không còn giữ được nguyên hình dạng khi bị ép ở nửa sau set.

Lần gặp tới với Thái Lan, thứ tôi theo dõi nằm ngoài tỷ số. Tôi sẽ đếm tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo của đội tuyển nữ Việt Nam ở set bốn. Nếu chỉ số ấy giữ từ 50% trở lên, khối chắn Thái Lan không kịp khép và trận đấu có thể đi tới set năm theo hướng có lợi. Nếu nó rơi xuống dưới 45%, chuyền hai sẽ phải đưa bóng cao, và khi ấy kết quả đã được viết trước khi bóng rời tay.