Khoảng trống không ai đo trong dữ liệu bóng chuyền Việt Nam

Hai giờ sau tiếng còi kết thúc, tôi mở lại bảng tính của mình. Chín cột. Bốn cột trống. Cột “hiệu suất tấn công theo từng vòng xoay” không có số, vì tôi không ghi kịp mỗi lần hai đội đổi sân. Cột “tỉ lệ chuyền một hoàn hảo” trống nốt, bởi pha bóng ấy diễn ra nhanh hơn phản xạ ghi chép của tôi. Cột “số lần cứu bóng theo khu vực” cũng trống, vì tôi ngồi lệch khán đài và không nhìn trọn nửa sân bên kia.

Tôi bắt đầu công việc này năm mười sáu tuổi, bằng cách quay video những trận đấu trong tỉnh rồi ngồi tính lại từng pha chạm bóng. Chín năm sau, tôi vẫn ngồi ở những khán đài hao hao như thế, và vẫn thấy phần lớn các ô trống.

Điều khiến tôi bận lòng không phải sự trống rỗng, mà là nó không gây ra tiếng động nào. Không ai chất vấn một bảng dữ liệu thiếu. Không ai phản đối khi một suất lên đội tuyển được quyết định bằng ấn tượng của vài người ngồi trên khán đài. Vấn đề lớn nhất của bóng chuyền Việt Nam không nằm ở việc thua trên sân, mà ở chỗ chúng ta không có công cụ để biết chính xác mình đã thua bằng cách nào.

Một trận đấu bóng chuyền được đo bằng gì

Ở những nền bóng chuyền đứng đầu thế giới, mỗi pha bóng được gắn thẻ. Người thống kê ngồi bên đường biên và mã hóa toàn bộ chuỗi sự kiện: ai giao bóng, bóng đi tới khu vực nào, ai đỡ, chất lượng đường chuyền một ra sao, setter chuyền cho ai, tay đập xử lý thế nào, hàng chắn có tham gia hay không, bóng chết ở đâu. Từ chuỗi mã đó, phần mềm sinh ra hàng chục chỉ số. Ở Ý, Thổ Nhĩ Kỳ hay Nhật Bản, một trận bóng chuyền chuyên nghiệp có thể cho ra lượng dữ liệu dày hơn một trận bóng đá cùng cấp.

Ở Việt Nam, thứ được công bố cho công chúng thường chỉ gồm điểm số, đôi khi thêm số điểm phát bóng trực tiếp và số điểm chắn bóng. Phần còn lại của trận đấu — phần quyết định ai thắng ai thua — nằm ngoài bảng biểu.

Người ghi chép ở nước ta phần lớn là trợ lý huấn luyện viên, sinh viên thực tập hoặc người yêu bóng chuyền tình nguyện. Họ làm bằng giấy, bằng bút, bằng mắt và bằng trí nhớ. Không ai trả lương cho họ để làm việc đó một cách nhất quán suốt mùa giải, và cũng không ai kiểm tra xem số liệu họ ghi có khớp với trận đấu hay không. Kết quả là những gì tồn tại thường không đủ dày để kết luận, nhưng lại đủ để tạo cảm giác rằng mọi thứ đã được ghi lại.

Bảy ô trống và cái giá của chúng

Hiệu suất tấn công là ô trống đầu tiên, và cũng là ô trống gây thiệt hại nhiều nhất. Số điểm không nói lên hiệu quả. Một tay đập ghi hai mươi hai điểm sau sáu mươi lăm lần đập và một tay đập ghi mười lăm điểm sau ba mươi tư lần đập là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Người thứ nhất đang được nuôi bằng số lượng bóng, người thứ hai bằng chất lượng ra quyết định. Nếu bảng thống kê chỉ có cột điểm, cả hai trông giống nhau ở chỗ đều ghi được điểm, và khác nhau ở chỗ không ai xác định được. Trong bóng chuyền, một pha đập bóng hỏng cũng là một hành động có giá trị âm, nhưng nó không xuất hiện trên bảng tỉ số.

Tỉ lệ chuyền một hoàn hảo là ô trống thứ hai. Đây là chỉ số nền móng của toàn bộ hệ thống tấn công. Khi đường chuyền một đạt chất lượng tốt, setter có đủ thời gian và không gian để mở toàn bộ menu chiến thuật: bóng nhanh giữa, bóng sau, bóng hàng ba. Khi đường chuyền một hỏng, mọi phương án thu gọn lại thành một đường bóng cao cho tay đập biên. Không có chỉ số này, người xem không thể phân biệt một setter thiếu ý tưởng với một setter đang bị hàng đỡ phá hỏng kế hoạch. Và trong bóng chuyền Việt Nam, người ta thường mặc định setter phải chịu trách nhiệm.

Số pha tham gia chắn bóng là ô trống thứ ba. Số điểm chắn bóng chỉ là phần nổi. Một hàng chắn tốt tạo ra giá trị bằng những lần chạm bóng làm lệch hướng tấn công, buộc đối phương đánh vào khu vực đã được sắp đặt trước, hoặc ép họ đưa bóng ra ngoài. Những pha đó không xuất hiện trong cột điểm nào cả, nhưng chúng quyết định nhịp trận đấu.

Tỉ lệ phát bóng ăn điểm trên lỗi là ô trống thứ tư. Giao bóng mạnh là con dao hai lưỡi: nó lấy đi thời gian tổ chức tấn công của đối phương, đồng thời lấy đi của chính mình một điểm nếu bóng bay ra ngoài. Không đo được tỉ lệ này, huấn luyện viên không có cách nào biết nên khuyến khích học trò mạo hiểm hay kìm hãm họ lại. Lời khuyên duy nhất còn lại là cảm tính.

Tỉ lệ cứu bóng theo khu vực là ô trống thứ năm. Nó cho biết hệ thống phòng thủ đang hở ở đâu, ai bắt được bóng trong phạm vi phụ trách, và khi nào thì toàn bộ khối phòng thủ dịch chuyển sai hướng. Đây là loại dữ liệu cần góc quay rộng, thứ mà hầu hết nhà thi đấu trong nước không có sẵn.

Tỉ lệ giành điểm khi giao bóng theo từng vòng xoay là ô trống thứ sáu. Bóng chuyền vận hành bằng sáu vòng xoay, và trong mỗi vòng, cấu trúc tấn công lẫn chắn bóng đều khác nhau. Có những vòng mà một đội chỉ còn hai phương án tấn công thật sự và hàng chắn yếu đi rõ rệt. Đó là điểm gãy. Không có dữ liệu chia theo vòng xoay, người ta chỉ nhớ những điểm thua ở thời điểm quyết định, chứ không nhận ra chúng có cùng một khuôn mẫu hình học.

Tỉ lệ tấn công ngoài hệ thống là ô trống thứ bảy, và với tôi, đây là ô trống đáng lo nhất. Nó là phần trăm số pha tấn công diễn ra sau một đường chuyền một hỏng. Tỉ lệ này cao nghĩa là đội bóng đang sống nhờ tài năng cá nhân thay vì nhờ hệ thống. Tỉ lệ này thấp nghĩa là cấu trúc đang vận hành. Một đội có thể thắng liên tiếp nhiều trận với tỉ lệ tấn công ngoài hệ thống rất cao, và đó chính là lúc dữ liệu nên phát ra tiếng chuông cảnh báo, chứ không phải lúc khán đài vỗ tay.

Những gương mặt được nhắc nhiều nhất ở sân khấu trong nước — Trần Thị Thanh Thúy, Nguyễn Thị Bích Tuyền, Hoàng Thị Kiều Trinh — bước vào mỗi trận đấu mà gần như không có bộ chỉ số chi tiết nào được công bố kèm một cách nhất quán. Điều đó không nói lên năng lực của họ. Nó chỉ nói lên rằng chúng ta đang đánh giá những vận động viên đỉnh cao bằng một hệ thống đo lường mỏng hơn cả giải phong trào của nhiều nước.

Khi cả bảy ô đều trống, mỗi ô trống trở thành một khoản trợ cấp vô hình cho người có tiếng nói nhất trong phòng họp. Ai nói to nhất, người đó định nghĩa sự thật. Ai nắm ghế, người đó quyết định cầu thủ nào có giá. Dữ liệu không bao giờ dối trá, chỉ có con người tự dối mình — nhưng khi dữ liệu không tồn tại, con người không cần phải dối mình một cách có ý thức nữa.

Ba giả thuyết cho sự trống rỗng

Giả thuyết thứ nhất nói rằng bóng chuyền Việt Nam thiếu tiền. Đây là giả thuyết dễ được chấp nhận và cũng dễ bị kiểm chứng nhất. Nhưng chi phí để lấp đầy bảy ô trên không lớn như người ta tưởng. Một biểu mẫu chuẩn in trên giấy, một người được huấn luyện trong hai buổi, và một quy trình kiểm tra chéo giữa hai người ghi độc lập là đủ cho phần lớn nhu cầu phân tích cơ bản. Nếu thiếu tiền là rào cản duy nhất, một giải đấu cấp quốc gia đã có thể bắt đầu từ nhiều mùa trước.

Giả thuyết thứ hai nói rằng vấn đề nằm ở tiêu chuẩn. Hai người thống kê không định nghĩa “chuyền một hoàn hảo” giống nhau, không chia khu vực sân giống nhau, không thống nhất thế nào là một pha cứu bóng thành công. Kết quả là hai bộ dữ liệu không thể ghép lại. Trong trường hợp đó, dữ liệu sai hoặc không đồng nhất còn nguy hiểm hơn dữ liệu trống, vì nó tạo ra niềm tin giả.

Giả thuyết thứ ba nói rằng không có nhu cầu. Báo chí không hỏi, khán giả không đòi, nhà tài trợ không đưa số liệu vào điều khoản hợp đồng. Một thứ không ai hỏi thì không ai làm, một thứ không ai làm thì không ai dạy, và một thứ không ai dạy thì không có ai giỏi.

Tôi nghiêng về giả thuyết thứ hai và thứ ba. Chúng giải thích được điều mà giả thuyết thứ nhất không giải thích nổi: ở nhiều giải bóng chuyền trong nước, người ta vẫn ghi chép, vẫn có người ngồi bên đường biên với tập giấy. Vấn đề không phải là không ai đo, mà là không ai đo theo cùng một cách, và không ai cần kết quả đo để ra quyết định.

Chỉ số lừa dối nhất trong bóng chuyền

Trong bóng đá, tỉ lệ kiểm soát bóng là chỉ số lừa dối nhất, vì một đội có thể cầm bóng sáu mươi phần trăm bằng những đường chuyền ngang vô nghĩa. Trong bóng chuyền, vị trí đó thuộc về tổng điểm. Người ta nhìn vào điểm số, tôi nhìn vào khoảng không trước điểm số. Một tay đập đứng đầu danh sách ghi điểm của giải chưa chắc là tay đập hiệu quả nhất; người đó có thể chỉ là người được chuyền nhiều bóng nhất. Và một setter có nhiều pha kiến tạo chưa chắc đã điều hành tốt, vì số kiến tạo không phân biệt được đường chuyền cho đồng đội ở thế thoáng với đường chuyền buộc đồng đội phải đánh vào tường chắn hai người.

Trong giai đoạn dịch bệnh, một số giải đấu trong nước từng phải tổ chức không khán giả. Sân trống vạch trần điều vĩ đại nhất: lợi thế sân nhà chỉ là ảo giác do khán đài tạo ra. Bóng chuyền trong nước khi đó cho thấy một phần trong những lợi thế được cho là hiển nhiên thực chất đến từ tiếng ồn, từ trọng tài chịu áp lực, từ những quyết định bị bẻ cong vô thức. Nhưng ngay cả khi nhận ra điều đó, chúng ta vẫn không có dữ liệu đủ sạch để đo xem phần nào của lợi thế sân nhà là kỹ thuật, phần nào là tâm lý.

Có một cám dỗ khác mà tôi phải tự nhắc mình mỗi lần ngồi viết: cám dỗ nói rằng “tôi đã nói rồi”. Một dự đoán đúng không chứng minh được phương pháp. Nó chỉ chứng minh rằng trong một lần, mẫu dữ liệu nhỏ đã trùng với kết quả thật. Tôi không tin vào may mắn, tôi tin vào tần suất xuất hiện của may mắn. Một người dự đoán đúng ba lần trong năm lần không giỏi hơn người dự đoán đúng ba lần trong ba lần, nếu chúng ta không biết cả hai đã đặt cược vào bao nhiêu khả năng.

Những dấu hiệu cần theo dõi ở mùa giải tới

Tôi không chờ đợi một cuộc cách mạng dữ liệu ở bóng chuyền Việt Nam. Tôi chờ ba dấu hiệu nhỏ, và chúng có thể đến sớm hơn người ta nghĩ.

Thứ nhất, một câu lạc bộ đăng tuyển vị trí chuyên viên phân tích dữ liệu, dù chỉ bán thời gian. Khoảnh khắc đó đánh dấu việc dữ liệu chuyển từ công việc tình nguyện thành một phần của cấu trúc chuyên môn.

Thứ hai, một giải đấu công bố chỉ số chuyền một và hiệu suất tấn công theo từng trận, kèm định nghĩa rõ ràng về cách đo. Một định nghĩa được viết ra và công khai là bước khó nhất, vì nó buộc mọi người phải chấp nhận rằng con số của mình có thể bị kiểm tra.

Thứ ba, một huấn luyện viên trả lời họp báo bằng một tỉ lệ phần trăm thay vì bằng một tính từ. Khi điều đó xảy ra, dữ liệu đã đi từ bảng tính vào phòng thay đồ.

Đội hình mạnh chưa chắc thắng, nhưng đội hình được lập trình đúng luật chơi sẽ sống sót qua mọi thay đổi. Điều đó đúng với huấn luyện, và cũng đúng với cách một nền bóng chuyền quyết định mình muốn trở thành thứ gì trong mười năm tới.

Phía sau mỗi ô trống trên bảng tính của tôi là một cô gái hai mươi tuổi, người đã tập chắn bóng hai nghìn lần trong sáu tháng và xứng đáng được đánh giá bằng số liệu thay vì bằng cảm giác của một người ngồi trên khán đài. Cô ấy có thể là người giỏi nhất trong số những người cùng vị trí, hoặc cũng có thể không. Chúng ta chưa biết, và chính vì chúng ta chưa biết, mọi kết luận về cô ấy lúc này đều là một lời phỏng đoán được trình bày như một sự thật. Việc đầu tiên cần làm không phải là viết thêm một bài bình luận nữa, mà là in một biểu mẫu và tìm người ngồi đúng chỗ để điền vào.